Қазақстан халықты әлеуметтік қолдау жүйесін дамытуын жалғастырып, жаңа бағдарламалар мен цифрлық құралдарды енгізіп жатыр. Соңғы бірнеше жылда әлеуметтік саясаттың құрылымдылығы, «цифрлығы» және атаулылығы күшейген бірқатар өзгерістер жасалды.
Қазақстан әлеуметтік салаға қанша қаржы бөледі
Республикалық бюджет тұрақты түрде тапшылық жағдайында болғанына қарамастан, әлеуметтік сала басым бағыт ретінде сақталып отыр және шығыстардың ең ірі бабы саналады.
2026 жылы бюджет қаражатының **58 пайызы** әлеуметтік шығындарға тиесілі. Әлеуметтік-еңбек саласына **6,8 триллион теңге** бөлінген, бұл өткен жылмен салыстырғанда **15 пайызға** көп. Жалпы алғанда, бұл ел бюджетінің шамамен бестен бір бөлігі. Осы қаражаттың **99,3 пайызы** әлеуметтік төлемдерге, яғни зейнетақы мен жәрдемақыларға бағытталмақ. Ал білім беру мен денсаулық сақтауға жиынтығында **10 триллион теңгеге жуық** қаражат қарастырылған.
Қаңтар айындағы *Turkistan* газетіне берген сұхбатында Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев мемлекет әлеуметтік саладағы міндеттемелерін орындауға кепілдік беретінін атап өткен.
«Қазақстан – әлеуметтік мемлекет. Денсаулық сақтау, әлеуметтік қамтамасыз ету, ғылым және мәдениетке қатысты барлық міндеттемелер толық көлемде орындалады. Сыртқы бақылаушылар, соның ішінде көрші елдердің қарапайым азаматтары да, біздің әлеуметтік қызметіміздің қаншалықты дамығанын таңданыспен және тіпті қызғанышпен атап өтеді. Бұл қызмет азаматтарға арналған көптеген жеңілдіктерді, соның ішінде тегін медициналық көмектің кепілдендірілген көлемін қамтиды. Қазақстанды тіпті “жеңген коммунизм елі” деп атай бастады», — деді Президент.
Әлеуметтік қолдау тек төлемдермен шектелмейді
Социолог **Медет Құдабеков** әлеуметтік қолдау жүйесі тек ақшалай жәрдемақылармен шектелмеуі тиіс екенін айтады.
«Мемлекеттің қолдауы — бұл тек әлеуметтік төлемдер ғана емес, адамдарға өмір сапасын сақтауға көмектесетін әлеуметтік қызметтердің дамыған желісі», — деді ол.
Эксперттің айтуынша, бұл сапалы мектепке дейінгі білімнің қолжетімділігіне, балаларды дамыту орталықтарына, қарт адамдар мен мүгедектігі бар адамдарға арналған қызметтерге, сондай-ақ қолжетімді кәсіби білім беру бағдарламалары мен әлеуметтік ипотекалық бағдарламаларға қатысты.
Құдабеков Қазақстан әлеуметтік қолдауға әртүрлі мемлекеттік институттар арқылы қомақты қаражат бағыттайтынын, бірақ құрылымдар арасындағы үйлестіру жеткіліксіз болған жағдайда тиімділік төмендеуі мүмкін екенін атап өтті.
«Мемлекет әлеуметтік қолдауға үлкен қаражат бөледі, алайда әртүрлі институттар бір-бірімен әрдайым тиімді өзара әрекеттесе бермейді. Сонымен қатар әлеуметтік инфрақұрылымның әлсіз дамуы да қабылданатын шаралардың нәтижелілігіне әсер етеді», — деп түсіндірді социолог.
Ол сондай-ақ халықтың мұқтаждығын анықтау әдістемесі де әрі қарай реформалауды қажет ететінін, бұл мемлекеттің нақты кімге көмек керек екенін дәлірек айқындауына мүмкіндік беретінін қосты.
АӘК, жұмыссыздық бойынша жәрдемақы және зейнетақы қалай өзгерді
Соңғы жылдары әлеуметтік қолдаудың көптеген құралдары өзгерістерден өтті. Ең көрсеткішті мысалдар төмендегідей.
Атаулы әлеуметтік көмек (АӘК)
**2020 жылы** жәрдемақы тек қаржылай қолдау көрсетіп қана қоймай, халықты жұмыспен қамтуға ынталандыруы және есептеу тәртібі ашық болуы тиіс деген мәселе көтерілді. АӘК алушыларға дағдарыстан шығу мүмкіндіктері ұсыныла бастады: оқыту, жұмысқа орналастыру, «Еңбек» мемлекеттік бағдарламасы бойынша гранттар мен микрокредиттер. Сол жылы балалары бар аз қамтылған отбасылар үшін **кепілдендірілген әлеуметтік пакет** енгізілді.
**2021 жылы** жәрдемақы икемдірек болды: отбасыларға әлеуметтік пакеттегі тауарларды өз бетінше сатып алып, кейін шығынды әкімдіктер арқылы өтетуге рұқсат берілді. **Келесі жылы** мүгедектігі бар балалардың жас санаттары түзетіліп, олардың жәрдемақылары отбасының жиынтық табысын есептеуде ескерілмейтін болды.
**2023 жылы** отбасының құрамын, өмір сүру деңгейін, осалдықтарын және қиын өмірлік жағдай дәрежесін автоматты түрде анықтайтын **Отбасының цифрлық картасы** іске қосылды. Кепілдендірілген әлеуметтік пакет балаларға қажетті тауарларды өз бетінше сатып алуға арналған **қосымша төлемдермен** алмастырылды. Сол жылдың **1 шілдесінен** бастап **Әлеуметтік кодекс** күшіне еніп, жаңа ережелер енгізілді: мысалы, учаскелік комиссия жүргізетін материалдық жағдайды тексеру тәртібі қарастырылды.
**2024 жылы** Президент Қасым-Жомарт Тоқаев АӘК-тің атаулылығын күшейтіп, тек табысты ғана емес, **шығыстарды да** ескеруді тапсырды. **Келесі жылы** жаңа әдістеме бекітіліп, АӘК тағайындау тетігін әділ етуге бағытталды. Сондай-ақ **2025 жылы** бірқатар қалаларда сауда үстемесінсіз әлеуметтік маңызы бар тауарларды сатып алуға арналған **азық-түлік ваучерлері** бойынша пилот іске қосылды.
Жұмыссыздық бойынша жәрдемақы
Қазақстанда жұмыстан айырылу бойынша төлемдер жүйесінде де соңғы жылдары өзгерістер болды: төлем мерзімдері, тағайындау рәсімдері және жұмыссыз мәртебесін бақылау тәсілдері жаңартылды.
Бұрын төлем мерзімі ең көбі **төрт ай** болса, қазір **алты айға** дейін ұзарған.
Алғаш рет уақытша антикризистік төлемдер енгізілді. **2020 жылы** COVID-19 пандемиясы еңбек нарығына елеулі сынақ болды. Төтенше жағдай режимі кезеңінде мемлекет шектеулер салдарынан табысынан айырылған азаматтарға **42 500 теңге** көлемінде бөлек төлем енгізді.
Соңғы жылдары жұмыспен қамту мен бақылауға басымдық берілді. Қазір жұмыссыз мәртебесін сақтау үшін жұмысқа орналастыру, оқыту немесе қайта даярлау бағдарламаларына қатысу қажет. Ұсынылған жұмыстан дәлелді себепсіз бас тартқан жағдайда мәртебе жойылуы мүмкін.
Процестерді цифрландыру да жалғасты: жұмыспен қамту орталықтарымен өзара іс-қимылдың едәуір бөлігі онлайн форматқа өтті.
Сонымен бірге қолданыстағы жүйе кейбір қазақстандықтарға айтарлықтай жоғары төлем алуға мүмкіндік береді. **2026 жылы** ең жоғары сома — **350 мың теңгеге жуық**.
**2025 жылдың қорытындысы бойынша** алушылар саны **354,2 мың адамды** құрады. Төлемдердің жалпы сомасы **130,4 миллиард теңге** болды.
Зейнетақы
Соңғы жеті жылда Қазақстанның зейнетақы жүйесінде түбегейлі реформалар болмағанымен, бірқатар жүйелі өзгерістер енгізілді.
**2022 жылы** әйелдердің зейнет жасын арттыру тоқтатылды: әйелдердің зейнетке шығу жасы **61 жас** деңгейінде бекітілді.
**2024 жылы** жүйеге жаңа элемент енгізілді — жұмыс берушінің міндетті зейнетақы жарналары (**ОПВР**). Бұл жұмыс берушілердің әлеуметтік жауапкершілігін арттырып, зейнетақының жинақтаушы бөлігін күшейтті.
Бұдан бөлек, бірнеше жылдан бері жеткіліктілік шегінен асатын зейнетақы жинақтарының бір бөлігін мерзімінен бұрын пайдалану тетігі жұмыс істейді: қаражатты тұрғын үй жағдайын жақсартуға жұмсауға болады.
Зейнетақылар жыл сайын индекстеледі. Ең төменгі базалық зейнетақы **2030 жылға қарай**, Еңбек министрлігінің болжамы бойынша, жиынтығында **24,5 пайызға** өседі. Оны еңбек өтілі аз немесе мүлде жоқ азаматтар алады. Ең төменгі ынтымақты зейнетақы бойынша да Еңбек министрлігі **2030 жылға қарай 24,5 пайыз** өсім болжайды.
Әлеуметтік инвестициялар экономикаға қалай әсер етеді
Медет Құдабековтің айтуынша, әлеуметтік салаға салынған инвестициялар ұзақ мерзімді экономикалық нәтиже бере алады.
«Әлеуметтік қолдауға салынған инвестициялар экономика үшін кем дегенде үш есе қайтарым беруі мүмкін. Алайда оның нәтижесі ұзақ мерзімді перспективада — шамамен 20–25 жылдан кейін байқалады», — деді ол.
Мысал ретінде ол кәмелетке толмаған Қазақстан азаматтарына Ұлттық қордың инвестициялық кірісінің бір бөлігін жыл сайын есептеуді көздейтін **«Ұлттық қор — балаларға»** бағдарламасын келтірді. Оның айтуынша, бұл бағдарламаның нақты нәтижесін **15–20 жылдан** кейін бағалауға болады.
Қазақстандағы әлеуметтік көмек жүйесінің ерекшеліктері
### Мемлекеттің рөлі жоғары
Қазақстанда көптеген елдермен салыстырғанда әлеуметтік көмекке мемлекеттің қатысу деңгейі жоғары, төлемдердің негізгі бөлігі бюджеттен қаржыландырылады.
Әлеуметтік шығындардың көлемі
Қазақстанда әлеуметтік-еңбек саласына жұмсалатын шығындардың ЖІӨ-ге қатынасы **3,7 пайызды** құрайды. Бұл — жоғары көрсеткіш. МВФ дерегіне сәйкес, табыс деңгейі ұқсас елдер үшін орташа көрсеткіш ЖІӨ-нің **екі пайызынан аспайды**.
Әлеуметтік көмекті цифрландыру және автоматтандыру
Қазақстан БҰҰ-ның цифрландыру индексі бойынша бұрынғы кеңестік республикалар арасында **бірінші орында**.
Бұл әлеуметтік көмек жүйесіне де тән. Ерекше мысалдардың бірі — **Отбасының цифрлық картасы**. Ол мемлекеттік органдарға әлеуметтік көмек алу құқығын автоматты түрде анықтауға, азаматтарды SMS арқылы хабардар етуге және төлемдерді проактивті түрде, яғни өтініш бермей-ақ рәсімдеуге мүмкіндік береді.
Атаулы көмекке көшу
Соңғы жылдардағы реформалар Қазақстанның әмбебап төлемдерден нақты мұқтаждыққа негізделген жеке, таргеттелген тәсілге біртіндеп көшіп жатқанын көрсетеді. Бұл АӘК реформаларында, соның ішінде шығыстар мен өмір сүру деңгейін талдау негізінде төлем тағайындау арқылы байқалады.
Әлеуметтік иждивенчілік неге туындайды
Әлеуметтік қолдау жүйесінің жанама әсерлерінің бірі ретінде әлеуметтік иждивенчілікті жоққа шығаруға болмайды. Бұл тақырыпты Президент өткен жылғы Қазақстан халқына Жолдауында көтерген.
Ол мемлекет базалық функциясын орындаудан бас тартпайтынын, алайда жасанды түрде ұлғайтылған әлеуметтік жеңілдіктер елдің нақты дамуын, соның ішінде мектептер, ауруханалар және көлік инфрақұрылымын салуды тежейтінін айтқан.
«Бір кезде біздің “әлеуметтікшілер” жеңілдікті төлемдерге жататын жаңа санатты — толық емес отбасыларды ойлап тапты. Соның нәтижесінде ажырасу саны күрт өсті, бұл көрсеткіш бойынша біз тіпті бір кездері әлемдік “антилидерлер” тобына кірдік. Мұндай мысалдар аз емес, біз өзіміз жалқаулық пен иждивенчілікті ынталандырамыз», — деді Тоқаев.
Медет Құдабековтің пікірінше, иждивенчілікті толық жоққа шығаратын мінсіз әлеуметтік көмек жүйелері әлемде жоқ, тіпті дамыған елдерде де азаматтардың бір бөлігі әлеуметтік кепілдіктерді белсенді қатысусыз пайдалануға ұмтылады.
