Киртан Бхана: Қазақстандағы конституциялық реформа және бір палаталы Парламентке ықтимал көшу билік жұмысына қалай әсер етуі мүмкін
Қазақстандағы конституциялық реформа және Парламенттің бір палаталы жүйеге ықтимал көшуі билік жұмысына, заң қабылдау жылдамдығына және азаматтардың саясатқа қатысуына қалай әсер етуі мүмкін екені жөнінде The Diplomatic Society (ОАР) халықаралық басылымының басқарушы редакторы Киртан Бхана пікір білдірді.
«Қоғамның күтулеріне бейімделу»
Киртан Бхананың айтуынша, Қазақстандағы конституциялық реформа басқару жүйесін жаңартуға және қоғамның саясатқа қатысуын кеңейтуге бағытталған.
Анықтама: Киртан Бхана – дипломатия, халықаралық қатынастар, жаһандық саясат және экономикалық ынтымақтастық мәселелерін қамтитын The Diplomatic Society халықаралық аналитикалық басылымының басқарушы редакторы.
Оның сөзінше, мұндай реформалар, әдетте, мемлекет саяси жүйесін жаңа экономикалық жағдайлар мен қоғамның күтулеріне бейімдеуге ұмтылған кезде жүзеге асады.
«Мемлекеттік басқару тұрғысынан негізгі мәселе институционалдық модельдің өзінде емес, реформалардың есеп берушілікті, ашықтықты және азаматтардың қатысуын күшейте ме, жоқ па – соған байланысты. Биліктің теңгерімді бөлінуі әдетте атқарушы билік, заң шығарушы билік және сот жүйесі арасындағы динамикалық өзара іс-қимылды талап етеді», – деп түсіндірді сарапшы.
Киртан Бхананың пікірінше, реформалар мемлекеттік институттардың тәуелсіздігін күшейтіп, Парламенттің бақылауын нығайтады және азаматтардың саясатқа қатысуын кеңейтеді. Бұл елдің саяси жүйесін неғұрлым орнықты етуі мүмкін.
«Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың басшылығы модернизацияны және қоғамдық сұраныстарға жауап беруге дайын екенін атап көрсетеді, ал референдум үдерісі саяси легитимділікті нығайтудың механизміне айналуы мүмкін», – деді ол.
«Контексті ескеру қажет»
Сарапшы жаңа Конституция бойынша референдум Қазақстан азаматтарына елді басқару жүйесінің қалай дамитынына ықпал ету мүмкіндігін береді деп санайды.
Оның айтуынша, қазіргі реформалардың мәнін түсіну үшін Қазақстанның жүріп өткен жолын ескеру маңызды: кеңестік кезеңнен бастап Нұрсұлтан Назарбаевтың ұзақ жылдарғы билігі арқылы Президент Қасым-Жомарт Тоқаев жүргізіп отырған қазіргі реформалар бағытына дейін.
«Осы кезеңдердің әрқайсысы қазіргі қазақстандық мемлекеттің институционалдық дамуына үлес қосты», – деп атап өтті Киртан Бхана.
Бір палаталы Парламентке көшу туралы
Киртан Бхананың айтуынша, бір палаталы Парламенттің бірнеше артықшылығы болуы мүмкін. Оның сөзінше, мұндай жүйе:
- заң қабылдау үдерісін жеңілдетуі;
- бюрократияны қысқартуы;
- мемлекеттің экономикалық және әлеуметтік мәселелерге жылдамырақ жауап беруіне мүмкіндік беруі мүмкін.
«Қазақстан сияқты географиясы кең әрі стратегиялық орналасқан ел үшін – теңізге шығатын жолы жоқ ең ірі мемлекет және аумағы бойынша әлемде тоғызыншы – саяси шешім қабылдаудағы икемділік оның өңірлік экономикалық және логистикалық хаб ретінде дамуы барысында елеулі артықшылыққа айналуы мүмкін», – деді сарапшы.
Сонымен бірге Бхана бір палаталы жүйеге көшу кезінде мүдделер теңгерімін ескеру маңызды екенін айтты. Оның пікірінше, қоғамның әртүрлі топтары мен өңірлердің пікірін есепке алуға мүмкіндік беретін тетіктерді қамтамасыз ету қажет.
Бір палаталы Парламент заң қабылдауға қалай әсер етуі мүмкін
Киртан Бхананың айтуынша, бір палаталы Парламентке көшу заң қабылдау үдерісін жеделдетуі ықтимал. Егер заң жобасы екі палата арқылы өтпесе, талқылаудан бастап іске асыруға дейінгі шешімдер тезірек қабылдануы мүмкін.
«Мұндай тиімділік экономикалық өзгерістер кезеңінде немесе үкіметтерге жаһандық өзгерістерге жылдам жауап беру қажет болғанда ерекше маңызды болуы мүмкін. Еуразияның өңірлік көлік, инфрақұрылымдық және экономикалық орталығы ретінде өзін таныстыратын Қазақстан сияқты ел үшін осындай институционалдық тиімділік ұзақ мерзімді стратегиялық жоспарлау мен инвестицияларды қолдауы мүмкін», – деді ол.
Алайда Бхананың айтуынша, заңдардың сапасын сақтау да маңызды. Бір палаталы жүйеде парламенттік комитеттер, сараптамалық консультациялар және заң жобаларын талқылауға қоғамның қатысуы үлкен рөл атқаруы тиіс.
Осы механизмдер тиімді жұмыс істесе, бір палаталы Парламент шешім қабылдаудың жылдамдығын да, заң шығару жұмысының сапасын да қатар қамтамасыз ете алады деп есептейді сарапшы.
Бір палаталы жүйеде не маңызды
Киртан Бхананың айтуынша, Парламент бір палаталы болған жағдайда билікті бақылаудың өзге тетіктерін күшейту қажет.
Сарапшы бұл бағытта заң жобаларын егжей-тегжейлі қарайтын, оларды сарапшылармен талқылайтын және мемлекеттік органдардың жұмысын қадағалайтын парламенттік комитеттердің рөлі жоғары болатынын атап өтті.
«Тәуелсіз сот жүйесі заңдар мен үкімет әрекеттерінің конституциялық қағидаттарға сәйкестігін қамтамасыз ету үшін шешуші мәнге ие. Сот бақылауы билікті теріс пайдалануға қарсы маңызды кепіл болып табылады», – деп түсіндірді Бхана.
Сондай-ақ ол заңдарды ашық талқылау, қоғамның ақпаратқа қолжетімділігі және азаматтық қоғаммен өзара іс-қимыл билікке деген сенімді нығайтуға көмектесетінін айтты.
«Қазақстан сияқты үлкен әрі алуан түрлі ел үшін бұл механизмдер басқарудың қоғам сұраныстарына сезімтал болып қалуына көмектесуі мүмкін, сонымен бірге бір палаталы жүйе ұмтылатын тиімділікті сақтайды», – деп атап өтті ол.
Киртан Бхананың пікірінше, осындай тетіктердің үйлесімі биліктің ашықтығын, қоғам алдындағы есеп берушілігін және мемлекеттің тиімді жұмысын сақтауға ықпал ете алады.
