Каспий теңізінің деңгейі төмендеуді жалғастыруда: 2050 жылға дейінгі болжам және қабылданып жатқан шаралар
Каспий теңізінің деңгейі төмендеуді жалғастырып жатыр. Қазақстан тұрғыны теңіз деңгейінің азайғанына және жағалаудың жағдайына алаңдаушылық білдіріп, судың айтарлықтай шегінгенін атап өтті. Ол Ақтауда ақпан айының ортасында түсірілген бірнеше фотосуретті де ұсынған.
Оның айтуынша, экологиялық салдарлар, соның ішінде теңіздің одан әрі тайыздануы және жағалаудағы экожүйедегі өзгерістер алаңдатады. Мәселеге қазақстандық блогер Нұркен Тәжібай да назар аударып, теңіздің 2024 жылғы көрінісі мен 2026 жылға қарай тайызданғанын көрсеткен.
Жағалау шегінуінің ауқымы Экология министрлігі Қазақстан жағалауындағы Каспий теңізінің деңгейі төмендеп жатқанын растады.
Ведомство мәліметінше, **2006–2025 жылдар аралығында** ел аумағында жағалау сызығының шегінуі кей жерлерде **30–35 шақырымға** жеткен.
**2025 жылы** қазақстандық станциялар мен бақылау бекеттерінің деректері бойынша:
- Каспий теңізінің **солтүстік-шығыс бөлігінде** орташа деңгей **–29,23 метрді** құрады (ауытқу: **–28,52 метрден –29,78 метрге дейін**) — Балтық биіктік жүйесі бойынша.
- Теңіздің **шығыс бөлігінде** орташа деңгей **–29,47 метрді** құрады (ауытқу: **–29,07 метрден –29,88 метрге дейін**) — Балтық биіктік жүйесі бойынша.
- Қазақстандық бөлікте жалпы орташа деңгей **–29,35 метр** болды — Балтық биіктік жүйесі бойынша.
**Анықтама:** Балтық биіктік жүйесі (БС) — кейбір елдерде қолданылатын биіктікті өлшеу жүйесі. Ондағы нөлдік деңгей Кронштадтта тіркелген Балтық теңізінің орташа деңгейі бойынша қабылданған, сондықтан көрсеткіштер нөлден жоғары да, төмен де болуы мүмкін.
Қауіп аймақтары және тайыздану себептері Экология министрлігі су деңгейінің төмендеу салдарын бірінші болып сезінетін үш осал аумақты атады:
- теңіздің **солтүстік-шығыс бөлігі**,
- **Маңғыстау облысының жағалауы**,
- **Жайық (Орал) өзенінің атырауы**.
Мамандар тайызданудың негізгі себептері ретінде **климаттың өзгеруін**, **буланудың артуын**, **су келімінің азаюын** және **адамның шаруашылық қызметін** көрсетеді.
Министрлік «Қазгидромет» ақпаратына сүйене отырып, Каспий деңгейінің ауытқуына су балансы элементтерінің өзгеруі әсер ететінін, бұл өзгерістер өзен ағысына антропогендік ықпалмен де, Каспий маңы өңіріндегі климаттық өзгерістермен де байланысты екенін хабарлады.
2050 жылға дейінгі болжам: екі сценарий Экология министрлігі «Қазгидромет» ұсынған ұзақмерзімді болжамға сүйенетінін мәлімдеді. Онда теңіз деңгейінің өзгеруіне қатысты **екі сценарий** қарастырылған: **оптимистік** және **пессимистік**.
**Анықтама:** 2020 жылы «Қазгидромет» Каспий теңізі деңгейінің 2050 жылға дейінгі ұзақмерзімді болжамын дайындаған.
Есептеулерге сәйкес:
- **Оптимистік климаттық сценарий** бойынша теңіз деңгейі **2030 жылға қарай –29,8 метрге**, ал **2050 жылға қарай –32,4 метрге** дейін төмендеуі мүмкін (Балтық биіктік жүйесі бойынша).
- **Пессимистік климаттық сценарий** бойынша теңіз деңгейі **2030 жылға қарай –30 метрге**, ал **2050 жылға қарай –34 метрге** жетуі ықтимал (Балтық биіктік жүйесі бойынша).
Болжамға сәйкес, бұл су жағалаудан әрі қарай шегініп, жағалаудағы аумақтардың біртіндеп құрлыққа айналуын білдіреді.
Билік қандай шаралар қабылдап жатыр Экология министрлігі Каспий мәселесі ұлттық күн тәртібінен шығып, кеңірек деңгейге көтерілгенін атап өтті. Қазақстан Каспий маңы елдерімен бірлесіп су ресурстарын сақтауға бағытталған **Мемлекетаралық бағдарламаны** әзірлеуді бастамашы болып отыр.
Ведомство мәліметінше, Мемлекет басшысы Үкіметке Каспий маңы мемлекеттерінің мемлекеттік органдарымен өзара іс-қимылды ұйымдастырып, Каспий теңізінің су ресурстарын сақтау жөніндегі мемлекетаралық бағдарламаны әзірлеуді тапсырған. Бұл мәселені пысықтау Каспий маңы елдерімен басталған.
Министрлік 2025 жылы Қазақстанда **Каспий теңізінің Қазақ ғылыми-зерттеу институты** жұмысын бастағанын еске салды. Институт Каспий маңы елдерінің университеттері мен ғылыми-зерттеу орталықтары қауымдастығына кірген.
Институт ғалымдары Каспий теңізінің қазақстандық секторындағы жағалау аймағында зерттеу мен бақылау жүргізіп жатыр. **2026 жылы** ғылыми-зерттеу институты мониторингті теңіздің **акваториясына** да кеңейтуді жоспарлайды.
Министрлік түсіндіруінше, мониторинг теңіз ортасының **гидрометеорологиялық**, **гидрохимиялық** және **гидробиологиялық** параметрлерін жүйелі бақылауды қамтиды. Бұл уәкілетті мемлекеттік органдарға зерттеу нәтижелерін басқарушылық, саяси және мемлекетаралық шешімдер қабылдауда пайдалануға мүмкіндік береді.
Ғылымға бөлінетін қаржы және сатып алу мәселелері Жаңа институтты қолдауға қомақты қаражат қарастырылған.
2025 жылға арналған бюджетті нақтылау кезінде **Маңғыстау облысының әкімдігі** институттың материалдық-техникалық жабдықталуына жергілікті бюджеттен **518 миллион теңге** бөлген. **2026 жылы** осы мақсатқа өңірдің жергілікті бюджетінен **шамамен 78 миллион теңге** бөлу жоспарланған.
Маңғыстау облысының табиғи ресурстар басқармасы жеткізушілерге қатысты қиындықтарды да хабарлады:
- материалдық-техникалық жабдық сатып алуға конкурс жарияланған;
- **бес бірлік ұшқышсыз ұшу аппараты** сатып алынған;
- **екі бірлік автокөлік** жеткізуге шарт жасалған;
- алайда автокөліктер шартта белгіленген мерзімде жеткізілмегендіктен, мердігер ұйымды жосықсыз деп тану туралы сотқа талап арыз берілген.
Сондай-ақ басқа басқармаларда жабдық сатып алуға арналған конкурсқа өтінім түспеген, сондықтан сатып алу рәсімін **2026 жылға** ауыстыру туралы шешім қабылданған.
Бұған дейін Қазақстан Үкіметі Каспий теңізін зерттеу және сақтау үшін **1,1 миллиард теңге** бөлгені белгілі болған. Премьер-министр қаулысына сәйкес, қаражат **«Каспий теңізінің Қазақ ғылыми-зерттеу институты» АҚ-на** кешенді мониторинг жүргізу және ғылыми әлеуетті нығайту мақсатында бағытталған.
