Қазақстанда 15 наурызда жаңа Конституция жобасы бойынша референдум өтеді: негізгі ұғымдар мен өзгерістер
15 наурызда Қазақстанда референдум өтеді — азаматтарға дауыс беруге жаңа Конституцияның жобасы ұсынылады. Осыған байланысты ақпараттық кеңістікте жиі айтылатын, бірақ кейде шатастырылуы немесе әртүрлі түсіндірілетін терминдерге түсініктеме берілді. Редакция Қазақстанның 2026 жылғы саяси сөздігін ұсынды.
Сөздіктегі ұғымдар әліпби бойынша емес, қолданылу жиілігіне немесе түсіндіру күрделілігіне қарай берілетіні атап өтілді.
«Референдум» ұғымы және оған қызығушылық Қазақстанда «референдум» сөзі қазір БАҚ-та ең жиі кездесетіндердің бірі екені айтылды. Сонымен қатар адамдар бұл рәсім туралы ақпаратты Google мен Яндекс арқылы белсенді іздеп жатқаны көрсетілді.
Яндекс деректерін 90 күн бойынша талдағанда, қаңтардан бастап — жаңа Конституция жобасы белсенді талқылана бастаған кезеңде — өңірден «референдум» сөзіне іздеу күрт артқаны және ақпанның соңына қарай 30 мыңнан асқаны көрсетілген.
Скриншот с сервиса Яндекс Вордстат
Google Trends те ұқсас үрдісті көрсетеді: соңғы үш айда Қазақстан пайдаланушылары арасында осы сөзге сұраныс өскені байқалады. Графиктің 11 ақпаннан бастап жоғарылағаны, дәл сол күні жалпыұлттық дауыс беру өткізілетіні жарияланғаны айтылды.
Скриншот с сервиса Google Trends
Google-дағы тағы бір сұраныс — «референдум простыми словами». Графикте мұндай сұраныстардың шарықтау сәттері көрінеді.
Скриншот с сервиса Google Trends
Осыған байланысты референдумның не екені «қарапайым тілмен» де түсіндірілетіні көрсетілді.
Анықтамалар: сөздік, Викисловарь және Қазақстанның ОСК түсіндірмесі Орыс тілінің төрт томдық сөздігі (А. П. Евгеньева редакциясымен) референдумды қысқаша былай анықтайды:
«Референдум — это всенародный опрос, голосование для решения особо важного государственного вопроса».
Викисловарь референдумды тікелей демократияның маңызды институты ретінде сипаттап, оның халықтың тікелей құқық шығармашылығы екенін және рәсімнің елдердің конституциялары мен заңнамасымен реттелетінін атап өтеді.
Қазақстанның Орталық сайлау комиссиясы референдумды азаматтардың дауыс беру арқылы еркін тікелей білдіру рәсімі деп түсіндіреді және Қазақстандағы республикалық референдум бүкіл ел аумағында Конституция, конституциялық заңдар, заңдар жобалары және мемлекеттік өмірдің өзге де аса маңызды мәселелері бойынша жалпыұлттық дауыс беруді көздейтінін көрсетеді.
Қазақстанда республикалық референдумдар Конституция және «Республикалық референдум туралы» Конституциялық заң (1995 жылғы 2 қараша) негізінде өткізіледі. Бастамашылар президент, парламент немесе үкімет бола алады, ал тағайындау туралы шешімді президент қабылдайды.
Қазақстандағы референдумдар туралы деректер Мәтінде тәуелсіздік жылдарында Қазақстанда төрт референдум өткендігі айтылды.
- Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың өкілеттігін 2000 жылғы 1 желтоқсанға дейін кезекті сайлаусыз ұзарту мәселесі шығарылған референдумда 9 миллионнан астам азамат қатысқаны, ресми дерек бойынша 95,4% сайлаушы Назарбаевты қолдағаны көрсетілді.
- 1995 жылғы жаңа негізгі заңға қатысты референдумда ресми түрде 90%-дан астамы жаңа Конституцияны қолдағаны айтылды. Осыған байланысты Конституция күні осы датада атап өтілетіні, 1995 жылғы Конституция азаматтардың құқықтары мен бостандықтары туралы нормаларды енгізгені, екі палаталы парламентті (Сенат және Мәжіліс) бекіткені, президент өкілеттігін кеңейтіп, президенттік билікті күшейткені және екі онжылдықтан астам уақыт өмір сүрген жүйенің негізін қалағаны баяндалды.
- Конституцияға енгізілген өзгерістер Қасым-Жомарт Тоқаевтың саяси жүйені реформалау стратегиясының бір бөлігі болғаны, өзгерістер билік тармақтары арасындағы өкілеттіктерді қайта бөлуге, президенттік билікті шектеуге, парламент пен жергілікті органдардың рөлін күшейтуге және азаматтардың құқықтарын қорғаудың жаңа тетіктерін енгізуге бағытталғаны айтылды. Бұл өзгерістерді 77%-дан астам азамат қолдағаны көрсетілді.
- АЭС құрылысына қатысты референдум бойынша: қатысу 63,66% болғаны, учаскелерге 7 820 204 азамат келгені, дауыс бергендердің көпшілігі — 5 561 937 адам немесе 71,12% — АЭС салуды қолдағаны, бұл референдумның өтті деп танылғанын білдіретіні, қарсы болғандар саны 2 045 271 адам екені келтірілді.
На республиканском референдуме 6 октября 2024 года. Фото: Akorda.kz
2026 жылғы референдум: сұрақ және құжат Мәтінде Тоқаевтың референдум өткізу туралы жарлыққа 2026 жылғы 11 ақпанда қол қойғаны айтылды. Құжатқа сәйкес, референдумға мына сұрақ шығарылған:
«Принимаете ли Вы новую Конституцию Республики Казахстан, проект которой опубликован в средствах массовой информации 12 февраля 2026 года?»
Референдум мен сайлаудың айырмашылығы Референдум да, сайлау да азаматтардың тікелей ерік білдіру нысандары екені, бірақ мақсаттары әртүрлі екені көрсетілді. Сайлау — лауазымды тұлғаларды немесе өкілді билік органдарын сайлау рәсімі, ал референдум — нақты мәселе бойынша азаматтардың еркін тікелей білдіруі.
«Плебисцит» термині және оның қолданылуы Қазақстанның ақпараттық өрісінде «плебисцит» сөзі де жиі айтыла бастағаны, оның «референдумға» синоним бе, және неге наурыздағы дауыс беру плебисцит ретінде қабылдана бастағаны талданатыны жазылды.
Лингвистикалық тұрғыдан кей сөздіктер плебисцитті референдумның синонимі ретінде береді. А. П. Евгеньева редакциясындағы төрт томдықта:
«Плебисцит — всенародное голосование, устраиваемое для решения особо важных вопросов; референдум».
Викисловарь плебисцитті азаматтарды, әдетте, белгілі бір аумақтың тағдырын немесе жергілікті сипаттағы өзге мәселелерді анықтау мақсатында сұрау ретінде түсіндіреді.
Мәтінде кей елдерде, мысалы Францияда, плебисцит референдумның синонимі саналатыны да айтылды. Сонымен бірге конституциялық құқықта, құқықтық доктринада және тікелей демократия теориясында бұл рәсімдер ажыратылатыны көрсетілді.
Қазақстандық саясаттанушы Данияр Ашимбаев Telegram-арнасында референдумдар мен сайлаулардың дәстүрлі түрде мемлекет басшысына және оның саясатына сенім плебисциті ретінде қабылданатынын, әсіресе Конституцияға қатысты бұл құбылыс күшейетінін, құжаттың көпшілік тарапынан «тоқаевтық» ретінде қабылданатынын жазған.
Осы логика бойынша, алдағы референдум тек конституциялық өзгерістерді қабылдаудың құқықтық тетігі ғана емес, елдің даму бағытын ұжымдық легитимациялау құралы ретінде де қарастырылатыны, сондықтан «плебисцит» сөзі жиі қолданылатыны айтылды.
«Экзитпол» және оның мәні Референдум мен сайлау контекстінде «экзитпол» термині де жиі кездесетіні көрсетілді. Экзитпол — дауыс бергеннен кейін, учаскеден шыққан сәтте сайлаушыларға жүргізілетін сауалнама.
Қазақстанның ОСК экзитполды сайлаудан кейін бірден сайлаушылар арасында жүргізілетін, олардың кімге дауыс бергенін анықтауға бағытталған сауалнама ретінде сипаттайды. Мәтінде бұл мағына референдумға да қатысты екені айтылды: адамдардан қойылған сұраққа қалай жауап бергені сұралады.
Экзитполдың ресми қорытынды емес екені, тек алдын ала бағалау екені, комиссия түпкілікті нәтижені жариялағанға дейін үрдісті түсінуге көмектесетіні, бірақ ресми деректерден айырмашылығы болуы мүмкін екені атап өтілді.
«Кворум» және референдумның жарамдылығы Референдум алдындағы маңызды ұғымдардың бірі — «кворум» екені айтылды. Қазақстанда «Республикалық референдум туралы» Конституциялық заңда мына ереже бекітілген:
«Референдум считается состоявшимся, если в голосовании приняло участие более половины граждан, имеющих право участвовать в референдуме. > > Решение по вопросу, вынесенному на референдум, считается принятым, если в результате голосования за его положительное решение проголосовало более половины граждан, принявших участие в голосовании».
Конституция жобасындағы өзгерістер: бір палаталы парламент және Құрылтай Жаңа Конституция Қазақстанда 8 қыркүйекте Тоқаевтың бір палаталы парламент құруды ұсынуынан басталғаны айтылды. Бір палаталы парламент — Сенат немесе басқа «екінші палата» болмайтын, барлық депутат бір заң шығарушы жиналыста жұмыс істейтін құрылым ретінде түсіндірілді.
В Сенате Казахстана на следующем заседании после новостей о возможной реорганизации парламента в однопалатный. Фото: ©️ Tengrinews.kz / Маржан Куандыкова
Қазір парламент екі палаталы: жоғарғы палата — Сенат, төменгі палата — Мәжіліс. Қолданыстағы конституциялық реформа аясында уникамерализмге, яғни Сенаттан бас тартуға көшу ұсынылатыны, әрі бұл тек құрылымдық өзгеріс емес, заң шығарушы жиналыстың өзге форматқа ауысуы екені көрсетілді.
Егер реформа референдумда қолдау тапса, Сенат пен Мәжілістен тұратын қазіргі парламент «Құрылтай» деп аталатын бір палаталы заң шығарушы органмен алмастырылатыны айтылды.
Жоба бойынша депутат болу үшін Қазақстан азаматы болуы, 25 жастан асуы және соңғы 10 жыл елде тұруы қажет.
Құрылтайдың жұмысына қатысты бірқатар нормалар келтірілді:
- Барлық заңдар тек Құрылтайда қаралады.
- Президент қандай заң жобаларының басым екенін белгілей алады; олар екі ай ішінде қабылдануы тиіс.
- Одан кейін заңдар 10 күн ішінде президентке қол қоюға жіберіледі.
- Егер Құрылтай заңды қабылдамаса, ол авторына қайтарылады.
- Барлық заң жобалары түпкілікті қабылданғанға дейін кемінде үш оқылымнан өтуі тиіс.
- Құрылтай төрағасы депутаттар арасынан жасырын дауыс беру арқылы сайланады, кандидатураны президент ұсынады. Егер депутаттар екі рет сайлаудан бас тартса, президент парламентті тарата алады.
- Сондай-ақ орган депутаттар парламент мақұлдауын қажет ететін лауазымға тағайындауға екі рет келісім бермесе немесе Құрылтай төрағасын екі рет сайламаса таратылады.
- Құрылтайды таратуға шектеулер бар екені айтылды, бірақ мәтінде бұл шектеулердің толық тізімі берілмеген.
«Вотум недоверия» және үкіметпен қатынас «Вотум недоверия» — парламенттің үкіметке ресми түрде сенімсіздік білдіруі екені түсіндірілді. Қазақстанның конституциялық тәжірибесінде бұл заң шығарушы және атқарушы билік арасындағы қатынастар тетіктерінің бірі ретінде аталды.
Бұл терминнің материалдағы маңызы: жаңа Конституция жобасында ол Құрылтай мен министрлер кабинетінің жұмысына байланысты. Егер парламент заң жобасын қабылдамаса, премьер-министр үкіметке сенім мәселесін қоя алады. Ал егер сенімсіздік вотумы қажетті дауыс санын жинамаса, заң қабылданды деп есептелуі мүмкін екені жазылды.
Вице-президент институтын қайтару Вице-президент — президенттің бірінші орынбасары екені, бұл түсіндірме Үлкен түсіндірме орыс тілі сөздігінде осылай берілетіні айтылды. Қарапайым түрде, вице-президент — президенттен кейінгі екінші тұлға, оған өкілдік немесе саяси функциялардың бір бөлігі берілуі мүмкін. Әртүрлі елдерде мәртебесі әрқалай болатыны, ал Қазақстан жобасында тағайындалатын вице-президент туралы сөз болып отырғаны көрсетілді.
Мәтінде Қазақстанда бұл лауазым бұрын болғаны айтылды: 1991–1996 жылдары оны Ерик Асанбаев атқарған, кейін қызмет жойылған. Енді оны қайта енгізу ұсынылып отыр.
Жоба бойынша вице-президенттің ұсынылатын міндеттері — президентке парламент және үкіметпен өзара іс-қимылда көмектесу, ал өзге өкілеттіктерін президенттің өзі айқындайтыны көрсетілді.
Бұл қызметтің қайтарылуы — жаңа Конституция қабылданған жағдайда — билікті беру тәртібін өзгертетіні айтылды.
Сондай-ақ Тоқаев бұл лауазымның енгізілуін мемлекеттік басқару үдерісін тұрақтандыру және билік иерархиясына айқындық енгізу мақсатымен түсіндіргені, әрі бұл жаңалық президенттік билік институтын әлсіретуді білдірмейтінін бөлек атап өткені келтірілді.
Преамбула және оның жаңа нұсқасы Преамбула — құжаттың кіріспе бөлігі, ол кімнің атынан және қандай құндылықтар үшін қабылданатынын түсіндіреді. Қазақстан Конституциясында преамбула «Мы, народ Казахстана…» сөздерімен басталатыны айтылды.
Преамбула жобада тек «өңделіп» қана қоймай, тұжырымдамалық тұрғыдан қайта жазылғаны көрсетілді. Жаңа нұсқа бағдарламалық сипатқа көбірек ие болғаны, бұрынғы преамбуладан ортақ тарихи тағдыр, бейбітсүйгіш азаматтық қоғам және халықтың егемен құқығы туралы формулалардың жоғалғаны, ал жаңа мәтінде біртұтас халық, Ұлы даланың мыңжылдық тарихы, мемлекеттің унитарлығы, шекараның мызғымастығы, «Закон и Порядок» қағидаты, адам құқықтары, ұлтаралық келісім, ғылым, инновациялар және табиғатқа ұқыпты қарау сияқты екпіндердің пайда болғаны баяндалды.
Бұл туралы Акордада да, Конституциялық комиссияда да тікелей айтылғаны: жаңа преамбула құжаттың «жаңа Конституция жобасы» ретінде ұсынылу себептерінің бірі ретінде қарастырылатыны көрсетілді.
Преамбуланы қысқаша түсіндіру ретінде: Конституцияның «рухы» мен негізгі құндылықтары түсіндірілетін кіріспе бөлік екені айтылды.
Преамбула действующей Конституции РК. Скриншот с сайта Akorda.kz
Өтпелі ережелер Жоба Конституцияның соңында өтпелі ережелермен аяқталатыны және бұл тақырыптың БАҚ-та жиі талқылана бастағаны айтылды. Өтпелі ережелер — заңның немесе Конституцияның соңындағы нормалар, олар елдің ескі ережелерден жаңа ережелерге қалай өтетінін түсіндіреді, яғни реформадан кейін енгізілетін жүйе мен бұрынғы жүйе арасындағы «құқықтық көпір» ретінде сипатталды.
Мұндай нормалар хаостың алдын алу үшін қажет екені, кімнің ескі тәртіппен жұмысын жалғастыратыны, не бірден күшіне енетіні, не кейінірек іске қосылатыны және қолданыстағы органдар мен лауазымды тұлғаларға қатысты тәртіп қалай болатыны айқындалатыны көрсетілді.
Мәтінде жоба Конституциядағы өтпелі ережелердің мазмұны бар екені айтылғанымен, олардың нақты тармақтары толық келтірілмеген.
Соңында қолданыстағы Конституциямен және референдумға шығарылатын нұсқамен танысуға арналған сілтемелер берілгені, сондай-ақ редакция бұған дейін екі нұсқаны салыстырып, жаңа Конституцияның ескісінен айырмашылығы және референдумда не үшін дауыс берілетіні туралы талдау жасағаны айтылды.
Самое важное о событиях в Казахстане и мире
