Иорданиялық сарапшы Қазақстандағы жаңа Конституция бойынша алдағы референдум және басқару жүйесіндегі ықтимал өзгерістер туралы пікір білдірді
Орталық Азия бойынша иорданиялық зерттеуші әрі сарапшы **Саддам Сулейман Аль-Машакбех** Қазақстандағы жаңа Конституцияға қатысты алдағы референдум жөнінде пікір білдіріп, мемлекеттік басқару жүйесінде болуы мүмкін өзгерістерді бағалады.
Референдумның бағыты Сарапшының айтуынша, алдағы референдум Қазақстанда ең алдымен мемлекеттік құрылым жүйесін жаңартуға бағытталған.
Ол жаңа Конституция жобасы бұрынғы түзетулерден өзгеше түрде мемлекеттік құрылым негіздерін кешенді қайта қарауды ұсынып, **суперпрезиденттік биліктен** парламент пен өзге институттардың өкілеттігі кеңейтілетін **теңгерімді жүйеге** басымдық беретінін атап өтті. Оның пікірінше, бұл референдум қазіргі үрдістерді бекіту ғана емес, саяси жүйені терең жаңғыртуға жасалған қадам.
Биліктің тұрақтылығы мен сабақтастығы тетіктері Аль-Машакбех ерекше назар биліктің тұрақтылығы мен сабақтастығын қамтамасыз етуге бағытталған тетіктерге аударылатынын айтты. Оның сөзінше, **вице-президент лауазымын құру** және президент өз міндетін орындай алмаған жағдайда өкілеттікті беру тәртібін нақтылау осы бағыттағы маңызды механизм ретінде қарастырылады.
Сондай-ақ ол парламенттің рөлін кеңейту маңызды екенін атап өтті. Атап айтқанда, парламенттің:
- үкіметке **сенімсіздік вотумын** білдіруі;
- министрлердің есептерін тыңдауы;
- негізгі лауазымды тұлғаларды тағайындауға қатысуы
сияқты өкілеттіктері теңгерімді жүйе құрып, бақылау мен қатысудың нақты құралдарын қалыптастырады.
Иордания тәжірибесімен салыстыру Сарапшы салыстыру ретінде Иорданиядағы жастардың саяси қатысуын кеңейтуге бағытталған реформаларды келтірді. Оның айтуынша, соңғы жылдары елде жастардың әртүрлі саяси партиялар қызметіне қатысуын күшейтетін реформалар бекітілген.
Ол реформалар парламент жұмысының сипатына да әсер еткенін айтты: бұрын депутаттар парламентке жиі тәуелсіз өкіл ретінде, отбасылық байланыстарға немесе қаржылық инвестицияларға сүйеніп келсе, қазір басымдық ұйымдасқан партиялық жұмысқа ауысқан. Бұл парламентті заң шығару және үкімет қызметін бақылау функциясын тиімді атқара алатын бәсекеге қабілетті партиялық блоктар жиынтығы ретінде қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Реформалардағы ортақ үрдістер Аль-Машакбех Қазақстан мен Иордания тәжірибесіндегі ортақ тұс ретінде парламент рөлін күшейтуге бағытталуды атады. Сонымен бірге ол басқару формаларында айырмашылық бар екенін атап өтті: Қазақстанда республикалық модель, ал Иорданияда — заң шығару мен бақылау мәселелерінде парламентке сүйенетін конституциялық монархия.
Реформалардың халықаралық деңгейде ұсынылуы Сарапшы Қазақстан дипломатиясы мен бұқаралық ақпарат құралдары референдум туралы ақпаратты егжей-тегжейлі әрі жүйелі түрде ұсынатынын айтты. Оның пікірінше, Қазақстанның демократиялық тәжірибесіне ерекше назар аударылып, ол шығыс өңіріндегі табысты әрі бірегей ұлттық үлгі ретінде қарастырылып, өзге елдер үшін зерттеуге және мүмкін қолдануға пайдалы болуы ықтимал.
«Бұл Қазақстанды өзгелерден ерекшелейді» Аль-Машакбех сыртқы бақылаушы тұрғысынан реформалардың ең айрықша қыры ретінде парламент өкілеттігінің едәуір кеңеюін атады. Оның айтуынша, **пропорционалды жүйе бойынша бес жыл мерзімге сайланатын 145 депутаттан тұратын бірпалаталы Курултай** үкіметке сенімсіздік вотумын білдіру, министрлердің есептерін тыңдау және депутаттардың үштен екісі қолдаған жағдайда министрлерді қызметтен босатуды талап ету мүмкіндігіне ие болады.
Оның пікірінше, мұндай тәсіл парламентті формалды органнан саясатты қалыптастыру мен бақылаудың тиімді құралына айналдырады.
Вице-президент институты Сарапшы халықаралық бақылаушылар Қазақстандағы реформалар моделінің бірегей ерекшелігі ретінде **вице-президент лауазымын енгізуді** және өкілеттікті беру тәртібін ашық реттеуді де атап өтетінін айтты.
Оның сөзінше, вице-президент президент тарапынан Курултайдың келісімімен тағайындалып, билік сабақтастығын қамтамасыз етеді. Сонымен қатар парламент премьер-министр мен жоғары лауазымды шенеуніктерді қоса алғанда, негізгі тағайындауларға ықпал етудің нақты тетіктеріне ие болады.
Жаңа билік жүйесіне өту Аль-Машакбех соңғы жылдары Қазақстанда суперпрезиденттік модельден парламент рөлі кеңейтілген теңгерімді басқару жүйесіне өту жүріп жатқанын айтты. Оның айтуынша, бірпалаталы 145 депутаттан тұратын Курултай құрылады және ол үкіметке сенімсіздік вотумын білдіру, сондай-ақ вице-президент пен премьер-министрді тағайындауға қатысу құқығына ие болады.
Сарапшының айтуынша, Конституцияда алғаш рет адам құқықтарына қатысты негізгі нормалар бекітіледі, соның ішінде **ұсталған сәттен бастап қорғану құқығы** және билік органдарының заңсыз әрекеттері үшін **өтемақы** қарастырылған. Ол реформалар қолданыстағы Конституция баптарының **84 пайызынан астамын** қамтитынын да атап өтті.
Конституция қабылданғаннан кейінгі қадамдар Сарапшының пікірінше, жаңа Конституция қабылданғаннан кейінгі ең маңызды келесі қадам — жаңа бірпалаталы Курултайға сайлау ұйымдастыру. Оның айтуынша, ережеге сәйкес Президент Конституция күшіне енгеннен кейін **бір ай ішінде** сайлау жариялауы тиіс, ал сайлау **екі ай ішінде** өтуі қажет. Бұл жаңа парламенттің легитимдігін қамтамасыз етуге бағытталған.
Сонымен қатар, оның айтуынша, Курултайдың келісімімен вице-президентті, премьер-министрді және негізгі лауазымды тұлғаларды тағайындауды қоса алғанда, парламент пен атқарушы биліктің кеңейтілген өкілеттіктеріне қатысты конституциялық нормаларды іске асыру басталады. Бұл қадамдар теңгерімді билік жүйесіне бірқалыпты өтуді, тежемелік әрі тепе-теңдік механизмдерін нығайтуды және одан арғы реформалар үшін тиімді институционалдық негіз қалыптастыруды көздейді.
Сарапшы ұзақ мерзімді перспективада мұндай өзгерістер парламенттің үкіметті бақылау мен заң шығару ісінде нақты рөл атқаратын тұрақты саяси жүйе қалыптастыруы мүмкін екенін, ал адам құқықтарын күшейту, негізгі тағайындаулардың ашықтығы және билік сабақтастығын институттандыру қоғамның мемлекеттік институттарға сенімін арттыруға ықпал ететінін айтты.
