Қазақстанда 12 наурыздан бастап жол ережесін автоматты түрде тіркеудің жаңа тәртібі күшіне енді
Қазақстанда **12 наурыздан бастап** жолдардағы құқықбұзушылықтарды автоматты түрде тіркеудің жаңа ережелері қолданысқа енгізілді. Енді бұзушылықтар **полиция қызметкерінің қатысуынсыз**, ақпараттық жүйелер мен жол камералары арқылы анықталуы мүмкін. Камералар жылдамдықты асыру, қызыл шамға өту және басқа да ПДД бұзушылықтарын тіркейді. Сонымен қатар жүйе мемлекеттік базалар арқылы **сақтандырудың бар-жоғын**, **техбайқаудың (техосмотр) жарамдылығын** және **жүргізуші куәлігінің мерзімін** автоматты түрде тексереді.
Құқықбұзушылықтарды тіркеуде не өзгерді Қазақстанда цифрландыру түрлі салаларға белсенді енгізіліп жатыр, соның ішінде жол қозғалысын бақылауға арналған камералардың мүмкіндігі кеңейтілді. Бұған дейін камералар тек **алты** түрлі бұзушылықты тіркейтін:
- жылдамдықты асыру;
- бағдаршамның тыйым салатын сигналына өту;
- жол белгілері мен таңбалау талаптарын сақтамау;
- дұрыс тоқтамау немесе тұраққа қою;
- басып озу және жолдағы орналасу ережелерін бұзу;
- жаяу жүргіншілерге жол бермеу.
Енді заманауи камералар жүргізушілердің **рульде телефон қолдануы** немесе **қауіпсіздік белдігін тақпауы** сияқты бұзушылықтарды да бақылауға мүмкіндік береді. Сондай-ақ олар мемлекеттік дерекқорлармен біріктіріліп, **техбайқау мерзімі өтіп-өтпегенін**, **сақтандырудың бар-жоғын** және **жүргізуші куәлігінің мерзімі аяқталмағанын** тексереді.
Жүйе бұзушылықты тіркеп, құқықбұзушыны анықтаса, оны **полиция қызметкерінсіз** жауапкершілікке тарту мүмкіндігі қарастырылған.
Айыппұл кімге жазылады Заңдағы маңызды нюансқа сәйкес, егер бұзушылық көлікпен жасалып, камераға түссе, айыппұл **әдепкіде көлік иесіне** рәсімделеді. Камера көліктің нөмірін тіркейді, жүйе базадан иесін тауып, қаулы шығарады.
Дегенмен, ерекшеліктер де бар: егер бұзушылық кезінде көлікті **басқа адам басқарғаны** дәлелденсе немесе көлік **ұрланғаны** анықталса, иесі жауапкершіліктен босатылуы мүмкін.
Ішкі істер министрлігінде бұл түзетулердің негізгі себебі ретінде жолдағы құқықбұзушылықтарды тіркеудің **жаңа тәсілдерінің енгізілуін** атап өтті. Ведомство жаңа тыйымдар енгізілмейтінін, барлық ережелер бұрынғыша қалатынын айтты. Тек технологиялар көбірек бұзушылықты автоматты түрде тіркеуге және кейбірін мемлекеттік ақпараттық жүйелер деректері арқылы анықтауға мүмкіндік береді.
"В целом изменения направлены на повышение уровня общественной и дорожной безопасности, предупреждение правонарушений и снижение риска тяжких последствий на дорогах и в общественной среде. Применение цифровых решений позволяет своевременно выявлять опасное поведение и предотвращать угрозы для жизни и здоровья граждан", — деп түсіндірді әкімшілік полиция комитетінің ерекше тапсырмалар жөніндегі аға инспекторы Актоты Боранова.
Құқық қорғау органдары камералар жаяу жүргіншілерге автоматты түрде айыппұл салады деген ақпаратты да жоққа шығарды. Ведомство мәліметінше, жүйелер **көлік құралдарына қатысты** бұзушылықтарды тіркеуге арналған.
Сонымен бірге бақылау күшейген жағдайда бұзушылықтардың көбірек тіркеліп, тиісінше айыппұлдардың да артуы ықтимал екені атап өтіледі. Дегенмен ІІМ цифрлық технологияларды қолдану жол қауіпсіздігін арттыруға көмектеседі деп күтеді.
Алматыдағы видеомониторинг құны Қазақстан қалалары жолдардағы бейнебақылау жүйелерін қатар дамытып келеді: камера саны артып, функциялары кеңейіп жатыр. Бұл тұрғыда Алматы мысалы ерекше аталады.
Алматы — елде видеомониторингтің анағұрлым дамыған жүйелерін алғаш енгізген қалалардың бірі. Бұл **2022 жылы Қаңтар оқиғаларынан кейін** басталды. Қоғаммен кездесуде Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев қала билігіне **2025 жылға дейін** мегаполис көшелерін **100 пайыз жарықтандырумен** және **бейнебақылау жүйесімен** қамтамасыз ету міндетін қойған.
Президент сол кезде Алматыда **128 мыңнан астам камера** орнатылғанын, бірақ олардың "лишь четверть интегрирована с Центром оперативного управления департамента полиции" екенін айтқан. Сондай-ақ әкімдікке бейнебақылаумен қамтылмаған нысандарға **шамамен 20 мың камера** орнатуды тапсырған.
Кейін **2022 жылдың қазанында** Алматының цифрландыру басқармасы **3050 камераны** пайдалана отырып видеомониторинг қызметтерін сатып алуға **2,1 млрд теңгеге** келісімшарт жасасты. Тендер азаматтар көп жиналатын орындардағы жағдайды, сондай-ақ ірі жол айрықтары, қиылыстар және басқа учаскелерді бақылауды қамтыды. Келісімшарт **2024 жылға дейін** әрекет етіп, оның сомасы **10 млн теңгеге** өсіп, **2 116 419 232 теңгеден 2 126 414 397 теңгеге** дейін ұлғайған.
**2024 жылдың соңында** ведомство жаңа келісімшарт жасады: бұл жолы **6 мың камераны** пайдалану үшін **4,2 млрд теңге** қарастырылған. Видеомониторингті пайдалану **осы жылдың соңына дейін** төленген. Осы уақытқа дейін жеткізушіге **2,6 млрд теңгеден астам** қаражат төленгені көрсетілген.
Сонымен қатар билік серверлік жабдықты жалға алу және бейнебақылау жүйесіне қызмет көрсету шығындарын да өтеген. **2024 жылы** бұл мақсаттарға **1,1 млрд теңгеден астам**, ал **2025 жылы** — **1,8 млрд теңге** жұмсалған.
Бейнебақылау жүйесі қалай жұмыс істейді Мемлекеттік сатып алу құжаттарында Алматыда **Target EYE** платформасы қолданылатыны жазылған. Әзірлеуші сайтындағы ақпаратқа сәйкес, бұл — қазақстандық **TargetAI Limited** компаниясы жасаған бейнебақылау және бейнеаналитика жүйесі. Платформа камералардан келетін видеоны өңдеп, жасанды интеллект алгоритмдері арқылы талдайды.
Жүйе функционалында көліктердің **мемлекеттік тіркеу нөмірлерін тану** мүмкіндігі бар екені көрсетілген. Бұл белгілі бір аумаққа көліктің кіріп-шығуын тіркеуге және сол жерде қанша уақыт болғанын есептеуге мүмкіндік береді.
Платформа сондай-ақ статистика жинай алады: мысалы, белгілі бір учаскеде қандай көліктер жиі болатынын және қайсысы алғаш рет пайда болғанын анықтайды. Бұдан бөлек, көліктің аумақтағы қозғалысын бақылап, жүргізушінің белгіленген ережелерді сақтайтынын (мысалы, қажетті жолақпен жүріп келе ме) тіркей алады.
Көліктерден бөлек, жүйе адамдарды да бақылай алады: оған жасанды интеллектпен бірге жұмыс істейтін **бет-әлпетті тану** функциясы енгізілген. Соның арқасында жүйе:
- кез келген адамды фотосын дерекқорлармен салыстыру арқылы сәйкестендіре алады;
- адамның қозғалысын байланыстырылған камералар тізбегі арқылы көрсете алады;
- көрсетілген объектінің (адам немесе көлік — прим. редакции) қозғалыс нүктелерін қала картасында бақылай алады;
- оқиғалар тізбегін онлайн режимде көрсете алады;
- бапталған алгоритм бойынша адамдар мен көліктің әрекеттерін тіркей алады: объектілер саны, болу уақыты және т.б.
Сайтта ұйымның негізгі клиенттері қала және облыс әкімдіктері екені, ал мониторинг жүйесі мына аумақтарда жұмыс істейтіні көрсетілген:
- Астанада — 12 мың камера;
- Алматыда — 60 мың камера;
- Атырауда — 10 мың камера;
- Маңғыстау облысында — 15 мың камера;
- Батыс Қазақстан облысында — мың камера;
- Шымкентте — үш мың камера;
- Жетісу облысында — екі мың камера;
- Павлодар облысында — сегіз мың камера.
Осы деректерге сүйенсек, Қазақстанда кемінде **111 мың камера** жасанды интеллект, бет-әлпетті тану және адамдар мен көліктерді бақылау мүмкіндігімен жұмыс істейді.
Жүйе "кинодағыдай" көріне ме Жыл басында тілші Алматы полициясының **Жедел басқару орталығына (ЦОУ)** барып, жүйенің жұмысын көзбен көрген. Сол кезде қалада **180 мың камера** бар екені нақтыланған.
Олардың **60 мыңы** тікелей ЦОУ-ға қосылған. Полицейлер осы камералар арқылы кез келген мектептен, сауда орталығынан, қарбалас қиылыстан немесе тыныш көшеден нақты уақыттағы бейнені экранға шығара алады.
Полиция қызметкерлері қазіргі жағдайда қылмыс жасап, көзге түспей қалу өте қиын екенін айтқан: адам не өтіп бара жатқан біреудің телефонына түсіп қалуы мүмкін, не бейнебақылау камераларына ілінеді. Бұрын бейне сапасы төмен болса, қазіргі жабдықта ұсақ-түйекке дейін көрінетіні атап өтілген.
"Раньше были аналоговые камеры, изображение с них было размытым — силуэт. Непонятно, то ли это женщина, то ли мужчина, госномер машины разглядеть было невозможно. Сейчас камеры цифровые, и можно увидеть всё до мелочей, вплоть до черт лица", — деген Алматы ПД баспасөз қызметінің жетекшісі Салтанат Азирбек.
Ал Жедел басқару орталығының бастығы, полиция полковнигі Зухраб Мырзагали өткен жылдан бері қалада бет-әлпетті тану функциясы бар камералар пайда болғанын айтып, мысал келтірген:
"К примеру, человек пропал без вести. Мы в базу заливаем его фото, и если он где-то засветился на камере, например зашёл в торговый центр, нам на пульт сразу же поступает сигнал о совпадении лица, и на место выезжает наряд. То же касается и людей, находящихся в розыске за совершение различных преступлений. Даже если он не смотрел в камеру, она всё равно считает черты лица и подаст сигнал о распознавании".
Сонымен бірге камералардың өздігінен жұмыс істемейтіні, келіп түсетін ақпаратты бақылап, өңдеп, пайдаланатын мамандар қажет екені айтылады. Бұл жұмысты ЦОУ-дағы **75 қызметкер** атқарады: 102 нөміріне қоңырау қабылдайтын операторлар, жағдайды бағалап, оқиға орнына наряд жіберетін инспекторлар және қажетті камераларды экранға шығарып, координаттарды көрсететін видеоинспекторлар.
Полиция өкілдері камераларға қарамастан қылмыскерді әрдайым "ізін суытпай" ұстау мүмкін бола бермейтінін де мойындаған. Мұндайда жедел қызметкерлер қосылып, олар да оқиғаның мән-жайын немесе күдіктіні анықтау үшін видеоны пайдаланады.
Алайда Алматы толықтай 100 пайыз бақылауда емес: мегаполистің барлық аумағында камера жоқ, "соқыр аймақтар" сақталады; құрылғылар кейде істен шығып, жөндеу немесе ауыстыру уақыт алады; сондай-ақ қаланың көптеген аудандарында жарықтандыру әлі де жоқ.
"Ақылды" бағдаршамдар Қазақстанда тек камералар ғана емес, жол бағдаршамдары да "автоматтандырылып" жатыр, бірақ бұл бағытта нәтиже төменірек екені айтылады. Мәселен, **2019 жылы** Алматыда Vision Zero Almaty тұжырымдамасы аясында "автоматизированная система управления дорожным движением" (А
