Қазақстандағы газдандыру қарқыны: газ мүлде жоқ өңірлер, жоспарлар және 2030 жылға дейінгі мақсаттар
Қазақстанда өңірлерді газдандыру басым міндеттердің бірі ретінде қарастырылады. Алайда оның қарқыны кезең-кезеңімен ұзақ әрі күрделі талқылауларға себеп болып келеді. Осы тақырып аясында Энергетика министрлігіне, 17 облыстың әкімдіктеріне және Астана, Алматы, Шымкент әкімдерінің аппараттарына сауал жолданып, өңірлердегі қазіргі жағдай мен жоспарлар нақтыланды.
2025 жылғы сәуірде — бір жылға жетпейтін уақыт бұрын — премьер-министр Олжас Бектенов газ өңдеу зауыттары мен магистральдық газ құбырларының құрылысын жеделдетуді тапсырған. Сол кезде елдің газдандырылу деңгейі шамамен **62,4 пайыз** болған.
Үкімет отырысында премьер-министр: **«Газдандырудың бас схемасына сәйкес 2030 жылға қарай бұл көрсеткішті 65 пайызға жеткізу жоспарланып отыр»**, — деген.
Сонымен бірге Қазақстанның солтүстік және шығыс өңірлері көп жылдан бері толық қамтылмай келеді. Табиғи газды жеткізу нұсқаларының бірі ретінде Ресейден магистральдық газ құбырын салу талқыланып жүр.
Бұл мәселенің стратегиялық маңызы да атап өтілген: 2021 жылы Қасым-Жомарт Тоқаев елдің солтүстігін, соның ішінде Ақмола және Солтүстік Қазақстан облыстарын газбен толық қамтамасыз етуге ерекше назар аудару қажет екенін айтқан. Оның сөзінше, бұл олардың өнеркәсіптік дамуына серпін беріп, бизнес жүргізу мен тұру үшін тартымдылығын арттыра алады.
**«Бұл — мемлекеттік маңызы бар мәселе»**, — деп атап өткен еді Тоқаев.
Қазақстанда газ мүлде жоқ өңірлер Энергетика министрлігінің жауабына сәйкес, Қазақстанда толық газдандырылмаған облыстар ретінде:
- **Солтүстік Қазақстан облысы**,
- **Павлодар облысы**,
- **Абай облысы**
аталды.
Бұл жағдай магистральдық газ құбырларының болмауы және қолданыстағы табиғи газ көздерінен алшақ орналасу сияқты объективті себептермен түсіндірілді.
**Анықтама:** Қазақстандағы газдандыру картасы инфрақұрылымдық және экономикалық факторларға байланысты қалыптасқан. Магистральдық газ құбырлары елдің барлық өңіріне тартылмаған: газ инфрақұрылымының едәуір бөлігі кеңестік кезеңде негізінен өнеркәсіп орталықтарын қамтамасыз ету және газ транзиті үшін салынған. Соның салдарынан көптеген елді мекендер, әсіресе солтүстік, шығыс және шалғай аудандар, тарату желілерінен тыс қалып, баллондар немесе газгольдерлер арқылы жеткізілетін сұйытылған газды пайдаланып келеді.
Абай облысындағы жағдай Абай облысының әкімдігі қазіргі таңда халықтың **сұйытылған мұнай газын** пайдаланатынын хабарлады.
**Анықтама:** Орталықтандырылған газбен жабдықтау мен сұйытылған мұнай газын қолданудың басты айырмашылығы — газ түрі және тұтынушыға жеткізу тәсілі. Орталықтандырылған жүйеде үйлер мен кәсіпорындарға құбыр арқылы магистральдық газ құбырларынан келетін табиғи газ (негізінен метан) беріледі, отын тұрақты жеткізіліп, тұтынушыда сақтауды қажет етпейді. Ал сұйытылған мұнай газы (СНГ) — пропан мен бутан қоспасы; ол қысыммен сұйық күйге келтіріліп, баллондармен немесе автоцистерналармен жеткізіледі, кейін тұтынушыда сақталып, қажеттілігіне қарай пайдаланылады. Бұл жүйе магистральдық газ құбырлары жоқ жерлерде қолданылады, сондықтан қорды тұрақты толықтыруды талап етеді және әдетте қымбатқа түседі.
Әкімдік мәліметінше, **ағымдағы жылға** Абай облысында газбен жабдықтау жобалары жоқ. Дегенмен жалпы жоспар бар және оны **2030 жылға дейін** іске асыру көзделген.
Әкімдік: **«Бухара — Орал газ тасымалдау жүйесінен Карталы — Зайсан магистральдық газ құбыры арқылы перспективалық газдандыру нұсқасы қарастырылуда. Ресей Федерациясынан елдің шығыс өңіріне газ құбырларын салу нұсқаларын талдау Ресей Федерациясы аумағындағы “Карталы” компрессорлық станциясынан Карталы — Тобол — Астана — Курчатов — Семей — Өскемен — Зайсан бағыты бойынша, елді мекендерге тармақтарымен газ құбырын салудың оңтайлы маршрутын анықтады»**, — деп мәлімдеді.
Облыс ішіндегі жоспарланған маршрут ретінде:
- **Бесқарағай ауданы — Семей қаласы — Бородулиха ауданы — Жарма ауданы — Көкпекті ауданы және Ақсуат ауданы**
аталды.
Павлодар облысындағы жағдай Павлодар облысының әкімдігі қазіргі уақытта өңірде **табиғи газ да, тарату желілері де жоқ** екенін айтты. Сонымен қатар үкіметтік жұмыс тобы құрылып, облысты газдандыру схемасы әзірленген. Іске асырудың болжамды мерзімі — **2030 жыл**.
Солтүстік Қазақстан облысындағы жағдай Солтүстік Қазақстан облысында да ұқсас мәселе бар. Әкімдік табиғи газдың жоқтығына байланысты өндірістік және тұрмыстық қажеттілік үшін тек **СНГ** қолданылатынын хабарлады:
**«Өңірде коммуналдық-тұрмыстық тұтынушыларды қамтамасыз етумен ТОО “Горгаз-сервис” топтық резервуарлық қондырғылар арқылы айналысады. Газдандырылған үйлер саны — 766, онда 62 533 пәтерге қызмет көрсетіледі және шамамен 127 139 адам тұрады»**.
Алайда облыс әкімдігі өңірді газдандыру жоспарлары туралы мәлімет бермеді.
«Бәрі күрделі»: газдандыруы толық емес өңірлер ### Шығыс Қазақстан облысындағы жағдай Шығыс Қазақстан облысы әкімдігінің дерегінше, **2026 жылға** халықты газдандыру деңгейі **3,26 пайыз**. Қазір орталықтандырылған газбен жабдықтау тек **Зайсан ауданында** бар: бұл **Зайсан қаласы** және **тоғыз ауыл**.
Әкімдік: **«Қазіргі уақытта Шығыс Қазақстан облысының 11 ауданының 10-ы, сондай-ақ облыстық маңызы бар барлық қалалар, соның ішінде Өскемен, Риддер және Алтай орталықтандырылған газбен жабдықталмаған. Қалыптасқан жағдайдың негізгі себебі — Зайсан ауданындағы Сарыбұлақ кен орнындағы газ қорының сарқылуы»**, — деп түсіндірді.
Кен орнында өндіру көлемінің қысқаруына байланысты өңірді газбен тұрақты қамтамасыз ету және қамтуды кеңейту айтарлықтай шектелгені айтылды.
Қазір тиісті инфрақұрылымға бюджет қаражаты қарастырылмаған. «Реалистік сценарий» бойынша, Ресеймен шекарадан газ құбыры-тармағын салу шартымен шығыс өңірін газбен қамту **2030 жылға қарай 64 пайызға** дейін жетуі мүмкін.
Әкімдік: **«Облысты толық газдандыру — ұзақмерзімді мақсат»**, — деп түйіндеді.
Ақмола облысындағы жағдай Ақмола облысында **2026 жылға** газдандыру деңгейі **4,1 пайызға** жеткен.
Әкімдік мәліметінше, облыста **26 елді мекен** газдандырылған. Оның ішінде:
- Аршалы ауданында — **18 ауыл**,
- Целиноград ауданында — **7 ауыл**,
- Қосшы қаласында — **1 іске қосу кешені**.
Барлығы орталықтандырылған газбен **122 мың адам** қамтамасыз етілген.
Биыл тағы **алты елді мекенді** газдандыру жоспарланған. **2026–2028 жылдары** Қаражар, Қызылсуат, Қараөткел ауылдары мен Қосшы қаласындағы газбен жабдықтауды дамытуға **2,45 миллиард теңге** бөлінеді.
Ұлытау облысындағы жағдай Ұлытау облысында **77 елді мекен** бар, олардың ішінде қазір **екеуі ғана** газдандырылған. Әкімдік мұны **4,3 пайыз** деп бағалады.
Өткен жылы газбен жабдықтау жобаларын іске асыруға **5,3 миллиард теңге** бөлінген. **2030 жылға қарай** Ұлытау облысының газдандыру деңгейін **41 пайызға** көтеру жоспарланып отыр.
Энергетика министрлігі солтүстік, орталық және шығыс өңірлерді газдандырудың әртүрлі нұсқаларын қарастыру және іске асыру бойынша жұмыс жүріп жатқанын мәлімдеді:
**«ҚР Үкіметі мен “Газпром” арасында республиканың солтүстік өңірлерін және Астана қаласын газдандыру үшін Ишим — Астана жаңа магистральдық газ құбырын салу туралы меморандумға қол қойылды»**, — делінген ведомство жауабында.
Жалпы **2025 жылы** Қазақстанның газ тасымалдау жүйесін дамытуға **112,3 миллиард теңге** бөлінген.
**Анықтама:** СНГ қолдану құнға да, қауіпсіздікке де әсер етеді. Оның бағасы отынның өзіне ғана емес, логистика, сақтау және жеткізуге де тәуелді, сондықтан шалғай аудандарда қымбатқа түсуі мүмкін. Сонымен қатар баллондар дұрыс сақтауды, тұрақты тексеруді және қауіпсіздік техникасын сақтауды талап етеді: газдың ағуы, дұрыс орнатылмауы немесе тозуы өрт пен жарылысқа әкелуі ықтимал. Осыған байланысты көптеген өңір үшін магистральдық газға көшу әлеуметтік-экономикалық міндет қана емес, қауіпсіздік пен өмір сапасы мәселесі ретінде де қарастырылады.
Әртүрлі деректер: Қарағанды облысындағы жағдай Энергетика министрлігінің дерегінше, Қарағанды облысы газдандыру деңгейі **40 пайыздан төмен** өңірлер қатарына жатады.
Облыстық әкімдік жалпы өңірлік қамтуды көрсетпегенімен, Қарағанды мен Теміртаудағы жағдайды келтірді: газ **16 489 үйге** жеткізілген, олардың **45,6 пайызы** қосылған.
Әкімдік сауалды қала-аудандарға жолдап, жергілікті атқарушы органдардың жеке жауап беруіне мүмкіндік берген. Алайда мәліметтерде айырмашылық бар:
- Қарағанды әкімдігі: қаланың нақты газдандыру деңгейі — **36 пайыз**, толық газдандыру **2030 жылдан кейін** мүмкін.
- Бұқар-Жырау ауданында Қарағандыға жақын кенттерді қосуға арналған жобалық-сметалық құжаттама әзірленіп жатыр.
- Осакаров ауданы газдандырылмаған, бюджет қаражаты бөлінбеген.
- Теміртау әкімдігі: жеке секторда газ **5917 үйдің 5008-іне** жеткізілген, олардың **45,8 пайызы** қосылған.
- Балқаш қаласында қазір газдандыру жоқ.
2025 жылы Қарағанды облысында тиісті инфрақұрылым құруға **13 миллиард теңге** бөлінген.
Жители Кызылжара-2 в Шымкенте получили доступ к газу. Фото: УВП города Шымкента
«Орташа» деңгей: 40–90 пайыз аралығы Энергетика министрлігі Алматин, Қызылорда, Түркістан, Қостанай облыстары мен Жетісу облысында газдандыру деңгейі **40 пен 90 пайыз** аралығында екенін хабарлады.
Алматы облысындағы жағдай Алматы облысының әкімдігі өңір бойынша орташа пайызды көрсетпей, әр аудан бойынша деректерді ұсынды:
- Қарасай ауданы — **91,5 пайыз**;
- Іле ауданы — **90,9 пайыз**;
- Талғар ауданы — **89,1 пайыз**;
- Жамбыл ауданы — **70,4 пайыз**;
- Балқаш ауданы — **17,8 пайыз**;
