Қазақстанда декларациялау ережелері өзгерді: қымбат пәтер сатып алу, сату және жалға берудегі талаптар
Қазақстанда декларациялау жүйесіне енгізілген өзгерістерден кейін азаматтар арасында қымбат мүлік сатып алу, тұрғын үйді сату және қаражаттың шығу тегін растау тәртібіне қатысты сұрақтар көбейді. Қазіргі қолданыстағы ережелерге сәйкес, көпшілік жеке тұлғалар үшін жыл сайынғы міндетті декларация тапсыру талабы алынып тасталғанымен, бірқатар жағдайларда декларация тапсыру міндеті сақталады.
Неліктен декларацияны бәрі бірдей тапсырмайды Қазақстанда жалпыға бірдей декларациялау кезең-кезеңімен енгізілді. Алдымен декларацияны мемлекеттік қызметшілер, кейін квазимемлекеттік сектор қызметкерлері мен бизнес басшылары тапсыра бастады.
Төртінші кезең бұл міндетті елдегі барлық кәмелетке толған азаматтарға таратуды көздеген. Алайда кейін Президенттің тапсырмасымен ережелер қайта қаралып, жеке тұлғалардың басым бөлігі үшін міндетті жыл сайынғы декларация жойылды.
Қазір бизнес жүргізбейтін және арнайы санаттарға жатпайтын қарапайым азаматтар көп жағдайда жыл сайын декларация тапсыруға міндетті емес.
**Анықтама.** Кірістер мен мүлік туралы декларация — адамның салық органдарына тапсыратын есебі. Оның ішінде 270.00 нысаны қолданылады. Бұл нысанда жыл ішіндегі кірістер, мүлік және кейбір қаржылық операциялар туралы мәліметтер көрсетіледі. Мұндай деректер салық органдарына азаматтың кірісін шығысымен салыстыруға мүмкіндік береді. Мысалы, декларацияда ірі сатып алулар, автоматты түрде салық ұсталып қалмаған кірістер, сондай-ақ шетелдегі мүлік немесе шоттар көрсетілуі мүмкін.
Қай кезде декларация тапсыру қажет Төртінші кезеңнің күшін жоюға қарамастан, кейбір азаматтар үшін декларация тапсыру міндеті сақталады.
Салық кодексінің 417-бабына сәйкес, декларацияны, мысалы, шетелде активтері бар, өздігінен салық салуды талап ететін кіріс алатын, цифрлық активтері бар немесе ірі сатып алулар жасайтын тұлғалар тапсырады.
Ең жиі кездесетін жағдайлардың бірі — қымбат мүлік сатып алу.
Пәтер сатып алу қай кезде декларацияға түседі Заңнамада шекті мөлшер **20 мың айлық есептік көрсеткіш (АЕК)** деңгейінде белгіленген.
Бағдар үшін: **2026 жылы 1 АЕК — 4 325 теңге**, сәйкесінше **20 000 АЕК — 86,5 миллион теңге**.
Осылайша, егер пәтер құны, мысалы, **90 миллион теңге** болса, декларация тапсыру қажет.
Декларация әрдайым **алдыңғы жылдың қорытындысы бойынша** тапсырылады. Сондықтан 2025 жыл үшін декларация толтырғанда сол кезеңде қолданыста болған АЕК мөлшері алынады. **2025 жылы АЕК — 3 932 теңге**, сәйкесінше **20 000 АЕК шегі — 78 640 000 теңге** болған.
**Анықтама:** Егер пәтер сатып алынған бағадан қымбатқа сатылса, айырма кез келген жағдайда кіріс болып есептеледі. Тұрғын үй меншікке **екі жылдан аз** уақытқа рәсімделген болса, осы пайдадан **10 пайыз** жеке табыс салығын (ЖТС) төлеу қажет.
Декларацияда не көрсетіледі Декларация толтырғанда адам мүлікті сатып алу фактісін ғана емес, оны **қандай тәсілмен** алғанын да көрсетеді.
Мысалы, пәтердің **ипотека**, **қарыз**, **мұра** немесе **жеке жинақ** есебінен алынғанын белгілеу қажет.
Бұл — сатып алу қандай қаражат есебінен жасалғанын түсіндіру.
Салық органдары мұндай сатып алуларды қалай тексереді Декларация тапсырылғаннан кейін мәліметтер **камералдық бақылаудан** өтуі мүмкін. Бұл — көшпелі тексерусіз жүргізілетін талдау.
Салық органдары азаматтың ресми кірістерін, сатып алынған мүліктің құнын және қаржылық операцияларын салыстырады. Егер шығыстар кірістерден едәуір асып кетсе, салық органы түсініктеме беру туралы хабарлама жолдауы мүмкін.
Мұндай тексерулер, ең алдымен, кәсіпкерлік қызметтен түсетін жасырын кірістерді анықтауға бағытталған.
Қаражаттың шығу тегін түсіндіру мүмкін болмаса не болады Мемлекеттік кірістер комитеті түсіндіргендей, пәтер сатып алудың өзі автоматты түрде айыппұл салуға әкелмейді. Жауапкершілік декларация тапсыру ережелері бұзылған жағдайда туындайды.
Мысалы, адам декларация тапсыруға міндетті болып, бірақ оны уақытында тапсырмаса, Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстің **272-бабы** қолданылады:
- бірінші рет — ескерту;
- бір жыл ішінде қайталанса — **15 АЕК** айыппұл (2026 жылы бұл **64 875 теңге**).
Егер декларацияда толық емес немесе дұрыс емес мәліметтер көрсетілсе, санкциялар жұмсағырақ:
- бірінші бұзушылық — ескерту;
- қайталанса — **3 АЕК** айыппұл (**12 975 теңге**).
Жеке жағдай — салық органы пәтер сатып алуға жұмсалған қаражатты **декларацияланбаған кіріс** деп таныса. Онда **10 пайыз** мөлшерлемемен жеке табыс салығы (ЖТС) есептелуі мүмкін.
Мысалы, пәтер **90 миллион теңге** тұрса және салық органы бұл соманы кіріс деп таныса, салық шамамен **9 миллион теңге** болуы мүмкін.
Сонымен бірге тәжірибеде азамат қаражаттың бір бөлігін, мысалы, жинақ, басқа мүлікті сату немесе несие есебінен растай алатын жағдайлар жиі кездеседі. Мұндайда салық пәтердің толық құнына емес, тек шығу тегі түсіндірілмеген сома бөлігіне ғана есептеледі.
Пәтерді сатқанда декларация тапсыру керек пе Қарапайым азамат Қазақстанда пәтер сатса, мұндай мәміленің өзі декларация тапсыру міндетін жүктемейді.
Жылжымайтын мүлікті сату мүлікті иеліктен шығару болып есептелетіндіктен, бұл жағдайда **270.00 нысаны талап етілмейді**.
Ерекшеліктер мүлік Қазақстаннан тыс жерде орналасса немесе сатушы мемлекеттік қызметші болса мүмкін.
Пәтер жалға берілсе Бұл жағдайда жағдай өзгеше, өйткені тұрақты кіріс пайда болады.
Егер адам кәсіпкер ретінде тіркелмей, жалға беруден ақша алса, ол **270.00 нысаны бойынша декларация тапсырып**, алынған кірістен **10 пайыз** жеке табыс салығын төлеуі керек.
Мысалы, пәтер айына **200 мың теңгеге** жалға берілсе, жылдық кіріс **2,4 миллион теңге** болады. Бұл жағдайда салық шамамен **240 мың теңге**.
Көптеген жалға берушілер басқа жолды — **өзін-өзі жұмыспен қамтыған** мәртебесін рәсімдеуді таңдайды. Бұл режимде кіріске салынатын салық **нөлге тең**, ал тек әлеуметтік төлемдер төленеді — кірістің шамамен **4 пайызы**.
Мысалы, айына **250 мың теңгеге** жалға берілген жағдайда жылдық кіріс шамамен **3 миллион теңге**, ал төлемдер жылына шамамен **120 мың теңге** болады.
