Қазақстанда жас адамдар арасында қатерлі ісікті ерте анықтау: қандай ісіктер жиі кездеседі және скринингтен қалай өту керек
**Американдық онкологиялық қоғам** жариялаған жаңа есепте бұрын көбіне егде жастағылардың ауруы саналатын тоқ ішек пен тік ішек қатерлі ісігінің құрылымы өзгеріп келе жатқаны айтылған. Есепке сәйкес, бүгінде жаңа жағдайлардың шамамен **45 пайызы** **65 жасқа дейінгі** адамдарға тиесілі. **1995 жылы** бұл көрсеткіш **27 пайыз** болған.
Есепте сондай-ақ **50 жасқа дейінгі** пациенттерде колоректалды қатерлі ісік жиі **кеш сатыларда** анықталатыны көрсетілген. Бұл скринингтегі олқылықтардың әлі де бар екенін меңзейді. Қатерлі ісіктің «жасарып бара жатқаны» туралы талқылау Қазақстан үшін де өзекті.
Қазақстандағы жағдай: негізгі деректер Ресми мәліметтерге сәйкес, Қазақстанда жыл сайын **40 мыңнан астам** жаңа қатерлі ісік жағдайы анықталады. Қазіргі таңда диспансерлік бақылауда ем алған немесе дәрігерлердің бақылауында жүрген **200 мыңнан астам** пациент бар.
Ұлттық ғылыми онкология орталығының онкохирургия бойынша бас консультанты **Тасболат Адылханов** соңғы жылдары әлемде «жасару» үрдісі талқыланып жүргенін, алайда бұл барлық қатерлі ісік түріне бірдей тән емес екенін атап өтті.
Жас жаста жиірек анықталатын ісіктер Сарапшының айтуынша, **40 жасқа дейінгі** пациенттерде жиірек диагноз қойылатын ісіктер:
- сүт безі обыры;
- колоректалды қатерлі ісік;
- қалқанша без обыры;
- лимфомалар және қан ісіктері;
- тері меланомасы.
Дегенмен, дәлелді медицина тұрғысынан алғанда, маман «қатерлі ісік күрт жасарып кетті» деуден гөрі, **жас адамдарда ісіктердің анықталуы артқаны** және **аурушаңдық құрылымы өзгергені** туралы айту дұрысырақ екенін жеткізді.
Оның сөзінше, анықталудың артуы **диагностиканың жақсаруы**, пациенттердің **өмір сүру ұзақтығының ұлғаюы**, сондай-ақ дәрігерлер мен халықтың **онкоқырағылығының** артуымен байланысты.
«“Қатерлі ісік жасарып барады” деген тіркесті абайлап қолдану керек. Онкология әлі де көбіне егде жастағы адамдарда анықталады», — деді маман.
Сарапшы кейбір жағдайларда ғана жас пациенттердің үлесі шынымен өсетінін айтты. Бұған **колоректалды қатерлі ісіктің кейбір түрлері**, **сүт безі обыры** және **жекелеген тұқым қуалайтын синдромдар** жатады.
Қатерлі ісік неге жас кезде пайда болуы мүмкін Тасболат Адылхановтың түсіндіруінше, жас жаста қатерлі ісіктің дамуы әдетте бірнеше себептің ықпалымен байланысты.
Ең маңызды факторлардың қатарында:
- **инфекциялық агенттер** (Эпштейн — Барр вирусы, адам папилломасы вирусы, *Helicobacter pylori* — асқазан мен он екі елі ішектің қышқыл ортасында тіршілік ететін спираль тәрізді бактерия, вирусты гепатиттер және басқа да факторлар);
- **өмір салтының ерекшеліктері**: семіздік, төмен физикалық белсенділік, темекі шегу;
- **дұрыс тамақтанбау және метаболикалық бұзылыстар**;
- **экологиялық әсерлер**.
Дәрігердің айтуынша, көптеген жағдай «кездейсоқтық» емес, **генетикалық және сыртқы факторлардың өзара ықпалының** нәтижесі.
«Халықаралық ұйымдардың бағалауынша, қатерлі ісік жағдайларының **30–40 пайызына дейін** осы себептерді бақылау арқылы алдын алуға болады», — деп атап өтті Адылханов.
Тұқым қуалаушылықтың рөлі Сарапшы әсіресе жас жаста **генетикалық бейімділік** маңызды екенін айтты.
Оның сөзінше, **BRCA-ассоциацияланған** сүт безі және аналық без обыры немесе ішек ауруларындағы **Линч синдромы** сияқты тұқым қуалайтын синдромдар ісіктің даму қаупін айтарлықтай арттыруы мүмкін.
«Қазіргі деректер бойынша, қатерлі ісіктің барлық жағдайының шамамен **5–10 пайызы** тұқым қуалайтын сипатқа ие», — деді онколог.
Сонымен қатар, **ауа ластануы**, **өнеркәсіптік канцерогендердің** әсері және **ультракүлгін сәуле** кейбір ісік түрлерінің даму ықтималдығын арттыруы мүмкін.
Дәрігердің айтуынша, жас пациенттерде ісіктердің биологиялық сипаты кейде **агрессивтірек** болуы ықтимал. Дегенмен олар **қарқынды емді** жақсырақ көтереді және ағзаның функционалдық қоры жоғары болғандықтан, жиі **біріктірілген терапияның толық көлемін** ала алады, бұл болжамды жақсартуы мүмкін.
Жас адамдарға қалай тексерілген дұрыс Сарапшының түсіндіруінше, жаппай скрининг бағдарламалары әдетте қатерлі ісік қаупі жоғары болатын **жасы үлкен** топтарға бағытталған.
Қазақстанда үш негізгі қатерлі ісік түрі бойынша **тегін онкоскрининг** бағдарламалары бар:
- **жатыр мойны обыры** — әйелдерге **30 жастан** бастап;
- **сүт безі обыры** — әйелдерге **40 жастан** бастап (**маммография**);
- **колоректалды қатерлі ісік** — ерлер мен әйелдерге **50 жастан** бастап (нәжістегі жасырын қанға тест, қажет болса **колоноскопия**).
Бұл бағдарламалар **симптомы жоқ** және диагнозы қойылмаған адамдарға арналған.
«Алайда жас адамдарға да, әсіресе отбасылық анамнезінде қатерлі ісік болса немесе қауіп факторлары бар жағдайда, профилактикалық тексерулерден өту маңызды. Тұқым қуалайтын синдромдар кезінде скрининг стандартты жастан әлдеқайда ерте басталуы мүмкін», — деп еске салды Тасболат Адылханов.
Маманның айтуынша, ерте диагностиканың ең дәлелденген әдістері:
- сүт безі обырын анықтауға арналған **маммография**;
- жатыр мойны обырын анықтауға арналған **ПАП-тест** және **адам папилломасы вирусына тестілеу**;
- колоректалды қатерлі ісікті анықтауға арналған **жасырын қанға тест** және **колоноскопия**.
Сарапшы бұл тексерулер барысында **ісіктің алдындағы** ауруларды да анықтауға болатынын, ал оларды ерте емдеу қатерлі ісікке айналуын болдырмайтынын айтты. Оның пікірінше, бұл әдістер өлім-жітімді төмендетуде тиімділігін дәлелдеген.
«Онкология — үкім емес» Тасболат Адылханов қазіргі онкологияның белсенді дамып жатқанын атап өтті. Соңғы жылдардағы елеулі ілгерілеу **иммунотерапия**, **таргеттік препараттар**, **молекулярлық-генетикалық диагностика** және емді **жекелей таңдаумен** байланысты.
«Өз денсаулығыңызға проактивті қарау қажет. Онкология бүгін — үкім емес, оның нәтижесі көп жағдайда дер кезінде анықтауға байланысты», — деді дәрігер.
Маман жас қазақстандықтарды шағым болмаса да скрининг бағдарламаларына және профилактикалық тексерулерге қатысуға шақырды, өйткені көптеген ісік ерте кезеңде **белгісіз** өтуі мүмкін.
Сондай-ақ ол алаңдататын белгілерді елемеуді, дәрігерге қаралуды кейінге қалдырмауды, бақылауға болатын қауіп факторларынан аулақ болуды және дәлелді медицинаға сүйенуді маңызды деп атады.
Мәтінде бұған дейін **35 жасында инсультке** тап болған қазақстандық туралы да жазылғаны, қоғамда бұл дерт көбіне егде жастағыларға тән деген түсінік бар екені, алайда қазіргі өмір ырғағында ауруханаға жас әрі белсенді адамдар да түсіп жатқаны айтылған. Сонымен бірге инсульт кімдерге қауіп төндіретіні және оның да «жасарып-жасармайтыны» талқыланған.
Сондай-ақ мына материалдар аталған:
- «Статус “чемпион”: истории казахстанских детей, победивших рак»
- «“Я всё делала правильно. Почему у меня рак?“: чего мы до сих пор не понимаем об онкологии»
- «Немецкие врачи добились прорыва в лечении детского рака»
- «Волшебное лекарство от рака и выход США из ВОЗ: казахстанский эксперт о теории заговора»
