«Ақ жол» фракциясы ірі мұнай-газ және тау-кен металлургия компанияларының қаржылық есептілігін ашық етуді талап етті
Мәжілістегі «Ақ жол» фракциясы Премьер-Министр РК О.Бектеновке депутаттық сауал жолдап, ірі мұнай-газ және тау-кен металлургия компанияларының қаржылық есептілігін ашық ету мәселесін көтерді. Сауалды Мәжіліс депутаты Ерлан Барлыбаев озвучил.
Сауалда жер қойнауы стратегиялық ресурс әрі елдің экономикалық әл-ауқатының негізі екені айтылды. Конституцияға сәйкес, жер және оның қойнауы халыққа тиесілі. Бұл қағида азаматтар 2026 жылғы 15 наурызда өткен референдумда қолдаған Жаңа Конституцияда да бекітілгені көрсетілді. Осыдан мемлекетке жер қойнауын пайдалану және одан түсетін қаражат бойынша барынша ашықтық пен қоғамдық бақылауды қамтамасыз ету міндеті туындайтыны атап өтілді.
Алайда фракцияның мәлімдеуінше, тау-кен металлургия және мұнай-газ салаларында ақпараттық ашықтыққа қатысты құқықтық тұрғыдан парадоксты жағдай қалыптасқан: пайдалы қазбаларды өндіретін компаниялар ұйымдық-құқықтық нысанына (АҚ немесе ЖШС) қарай ақпаратты ашудың әртүрлі режимінде жұмыс істейді.
Сауалда акционерлік қоғамдар қоғам алдында қаржылық-шаруашылық есептілігін жария түрде ашуға міндетті екені, ал іс жүзінде ең ірі недропайдаланушылардың қызметін көбіне ЖШС нысанында жүргізетіні айтылды. Мұндай компаниялар тек құрылтайшыларына есеп береді. Сонымен қатар, кейбір ірі недропайдаланушылардың шетелдік юрисдикцияларда немесе МФЦА-да тіркелгені көрсетілді.
Осының салдарынан қоғам, оның ішінде Парламент, халық меншігі саналатын жер қойнауын пайдалану тиімділігін объективті бағалау мүмкіндігінен айырылып отырғаны атап өтілді.
Фракция «Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы» кодекстің 77-бабы барлық недропайдаланушыларға белгілі бір ақпаратты, оның ішінде түпкілікті бенефициарлар туралы мәліметтерді ашуды көздейтінін еске салды. Дегенмен, сауалда бұл талаптардың жүйелілігі, егжей-тегжейі және жариялылығы жағынан «Бағалы қағаздар нарығы туралы» заңда жария компанияларға қойылатын талаптардан төмен екені айтылды. Осыған байланысты мәселе ұйымдық-құқықтық нысанда емес, ірі недропайдаланушылар үшін ашықтықтың бірыңғай стандарттарының жоқтығында екені көрсетілді.
Осы тұрғыда «Ақ жол» фракциясы мұнай-газ және тау-кен металлургия салаларындағы барлық ірі ойыншыларға ұйымдық нысанына қарамастан ақпаратты ашудың бірдей талаптарын белгілеуді орынды деп санайды.
Сауалда мұндай қадамға құқықтық негіз бар екені айтылды: Кәсіпкерлік кодекстің 24-бабы ірі кәсіпкерлік субъектілерінің критерийін нақты айқындайды (табыс 3 000 000 АЕК-тен жоғары). Фракция осы критерийді өндіруші салада ашықтықтың күшейтілген стандарттарын қолдануға негіз ету қажет деп есептейді.
Сондай-ақ халықаралық тәжірибе ретінде шикізат экономикасы дамыған елдер — Норвегия, Канада, Австралия — аталып, ұлттық ресурстармен жұмыс істейтін компаниялардың жоғары жариялылық пен есептілік жағдайында қызмет ететіні базалық стандарт ретінде көрсетілді.
Осыған байланысты «Ақ жол» фракциясы екі ұсыныс енгізді:
1) Конституция нормаларын іске асыру, жер қойнауының халыққа тиесілі екенін бекітетін қағиданы қамтамасыз ету және оны пайдаланудың ашықтығы мен есептілігін күшейту мақсатында, тау-кен металлургия және мұнай-газ секторларындағы барлық ірі недропайдаланушыларға жария есептілік талаптарын енгізу және ақпаратты жария компанияларға бағалы қағаздар нарығы туралы заңнамада көзделген деңгейден төмен емес талаптар бойынша ашуды міндеттеу;
2) Перспективалық шара ретінде, Үкімет бекітетін тізімге кіретін стратегиялық кен орындары бойынша недропайдалану құқығын алуға үміткер жаңа заңды тұлғалар тек акционерлік қоғам нысанында құрылуы тиіс деген талапты қарастыру. Сауалда бұл тәсіл қолданыстағы инвесторларға әсер етпейтіні, бірақ ұзақ мерзімді перспективада саланың ашықтығын арттыратыны айтылды.
Сауал соңында «Ақ жол» фракциясының депутаттары қол қойған: Е.Барлыбаев, А.Перуашев, Д.Еспаева, К.Иса, С.Ерубаев, О.Нуралдинов.
