Алматы облысында Наурыз туралы даулы видео жариялаған блогер ұсталды
Алматы облысының полициясы Наурыз мерекесіне қатысты даулы видео жариялаған блогерді ұстады. Видеода ол бұл мерекені Қазақстанда атап өтуге болмайтынын айтып, Наурызды «мұсылмандық емес» мереке деп атаған.
ІІМ мәліметінше, ер адамға қатысты діни араздықты қоздыру фактісі бойынша қылмыстық іс қозғалған.
ІІМ-нің хабарлауынша, 23 наурызда әлеуметтік желілерге мониторинг жүргізу барысында TikTok-та жарияланған, Наурыз мерекесіне қатысты діни және этномәдени сипаттағы жария мәлімдемелер бар видеоматериал анықталған. Жедел іс-шаралар нәтижесінде 1991 жылы туған азамат К. анықталып, ұсталып, уақытша ұстау изоляторына қамалған.
Қазіргі уақытта қажетті тергеу әрекеттері жүргізіліп жатыр. Тергеу мүддесіне байланысты өзге ақпарат жария етілмейді.
Мәтінде атап өтілгендей, Қылмыстық кодекстің 174-бабының 2-бөлігі (діни араздықты қоздыру) қоғамдық пікір көшбасшысы туралы сөз болған жағдайда 5 жылдан 10 жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасын көздейді.
Не болды? Қазнетте блогердің видеосынан кейін дау шықты. Онда ол Наурыз «қазақтың да, мұсылманның да мерекесі емес» екенін айтып, мереке парсы (зороастризм) дәстүрінен келгенін алға тартқан. Оның айтуынша, Қазақстандағы мұсылмандарға «бұл күнді атап өтуге болмайды», ал рұқсат етілетін мерекелер ретінде тек Ораза айт пен Құрбан айтты атаған.
Видео әлеуметтік желілерде тез тарап, қатаң реакция туғызды: қолданушылар авторды тарихты бұрмалады, ұғымдарды алмастырды және сезімтал тақырыпта жік салуға тырысты деп айыптаған. Талқылауларда Қазақстанда Наурыз дәстүрлі түрде діни рәсім емес, мәдени әрі жалпыұлттық мереке ретінде қабылданатыны айтылған.
Сын толқынынан кейін видео өшірілген.
Дау нені қозғайды? Блогердің мәлімдемелері Наурыздың шығу тегі, мәртебесі және дін тұрғысынан «рұқсат етілуі» сияқты бірнеше сезімтал тақырыпты қатар қамтиды.
Мәтінде Наурыздың көктемгі күн мен түн теңелуімен байланысты көне тамыры бар екені және әртүрлі халықтарда, соның ішінде Парсыда да аталып өткені көрсетілген. Сонымен бірге Қазақстанда ол ұлттық дәстүрдің бір бөлігі әрі діни мәртебесі жоқ мемлекеттік мереке ретінде орныққаны айтылған.
Мұндай жағдайларда дау әдетте екі ұстанымның тоғысында туындайды: бір тарап Наурызды мәдени мұра ретінде қарастырса, екінші тарап оны діни нормалар және өзге дәстүрлерді қабылдаудың рұқсат-тыйым өлшемі арқылы бағалайды.
Сарапшылар не дейді? Саясаттанушы әрі тарихшы Сұлтан Акимбеков мұндай мәлімдемелердің дінді қатаңырақ түсіндірулермен байланысты екенін айтқан.
Оның сөзінше, исламда әртүрлі ағымдар бар, соның ішінде ерте мұсылман қауымының үлгісіне қайта оралу идеясын ұстанатындар кейін қалыптасқан көптеген тәжірибені «рұқсат етілмейтін жаңалық» деп санап, дәстүрлердің бір бөлігін, соның ішінде Наурызды атап өтуді де қабылдамайды.
Акимбеков мұны Қазақстан үшін ішкі қайшылықтың көрінісі ретінде бағалаған. Оның айтуынша, мәселе ғасырлар бойы жергілікті әдет-ғұрыптарға бейімделген ханафи исламның дәстүрлі формасы мен қатаң ұстанымдарды жақтаушылар арасындағы қайшылыққа қатысты. Ол сондай-ақ Наурыз тарихи тамырына қарамастан, уақыт өте келе мәдени дәстүрдің бір бөлігіне айналып, Орталық Азия елдерінде кең тараған мерекелердің бірі болғанын атап өткен.
Мәтінде бұған дейін қазақстандық дінтанушылар мен ислам мамандары да бұл тақырыпқа бірнеше рет пікір білдіргені айтылады. Профильдік материалдарда Наурыздың өзі дінге қайшы келмейтіні көрсетілген:
«Наурызды тойлау шариғатқа еш қайшы келмейді. Оны атап өту дұрыс емес деген әңгімелер негізсіз. Халықтың тұтастығына себепсіз жік салудың қажеті жоқ».
Сондай-ақ Наурыздың діни рәсім емес, мәдени дәстүр екені ерекше атап өтіледі:
«Шариғатта екі мереке бар — Ораза айт және Құрбан айт. Наурыз діни мереке емес, бірақ халық дәстүрінде ерекше орын алады».
Ұлттық-этнографиялық «Адырна» бірлестігінің директоры Арман Аубакир бұған дейін радикал ұстанымдағы бағыттарды жақтаушылар ұлттық дәстүрлер мен қалыптасқан мәдени өмір салтына жиі қарсы шығатынын айтқан. Оның сөзінше, мұндай ағымдарда қазақстандық қоғамның болмысына тән кейбір элементтерге тыйым салынуы мүмкін.
Ол «бізге жат діни ағымдарда» домбыра мен Наурызды атап өтуге тыйым салынатынын айтып, сенушілерге ұлттық мәдениет пен құндылықтарды сақтаудың маңызын түсіндіруге тырысатынын жеткізген.
Аубакирдің айтуынша, мұндай идеялар көбіне жастар арасында — діни тәжірибелерге тарту және біртіндеп үйреншікті өмір салтынан бас тарту арқылы тарайды. Оның бағалауынша, бұл мәдени өзіндік болмысты жоғалту қаупін күшейтеді.
Ауғанстан тәжірибесі Мәтінде Наурыздың «рұқсат етілуі» туралы даулар басқа елдерде әлдеқайда қатаң салдарға әкелгені де айтылады. Ауғанстанда «Талибан» билікке қайта келгеннен кейін мереке қоғамдық өмірден іс жүзінде жоғалған: 21 наурыз ресми даталар қатарынан алынып, мемлекеттік іс-шаралар тоқтатылған, ал жаппай мерекелеу азайған.
Бұған дейін Наурыз ол елде жылдың ең маңызды күндерінің бірі болғаны, көпшілік қатысатын мерекелер, отбасылық табиғатқа шығу және ондаған жыл бойы қалыптасқан мәдени дәстүрлер болғаны көрсетілген. Қазір мұның бәрі не тыйым салынған, не жеке өмір аясына ығысқан: адамдар мерекені еске алғанымен, оны сирек әрі тыныш атап өтетін болған.
Президенттің ұстанымы Мәтінде Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Наурызды ұлттық дәстүрдің маңызды бөлігі және барлық қазақстандықтарға ортақ мереке ретінде ұзақ жылдар бойы жүйелі түрде айтып келе жатқаны еске салынады. Мысалы, 2026 жылғы 21 наурызда ресми құттықтауында ол Наурыздың мәніне арнайы тоқталған:
«Наурыз – бұл уақыт рухани тазару және жаңару. Тазалық ұғымы жан-жақты мағынаға ие. Ең алдымен, ол ойдың тазалығын, сананың және ниеттің тазалығын білдіреді. Наурыз мерекесінде Тазалық философиясының мәнін кеңінен түсіндіру ерекше маңызды».
Сондай-ақ 2023–2025 жылдардағы Наурызға арналған құттықтауларында Тоқаев бұл мерекенің «жаңару мен қайта түлеуді, гүлдену мен бірлікті» білдіретінін және қоғамдағы «бейбітшілік пен келісім құндылықтарымен» байланысты екенін атап өткені жазылған.
Мәтінде Мемлекет басшысының радикализмге қарсы ұстанымы да келтірілген. Ол қоғамдық тұрақтылық пен қауіпсіздік мәселелеріне қатысты жария сөздерінде қоғамды бөлуі мүмкін кез келген шектен шыққан түсіндірулердің жол берілмейтінін бірнеше рет айтқан:
«В нашей стране не будет места проявлениям политического радикализма и экстремизма. Мы должны твёрдо противостоять таким явлениям. Любые попытки дестабилизировать ситуацию или посеять рознь недопустимы. Главная задача — сохранить стабильность, единство и согласие в обществе».
