Наурыздағы ұлттық ат ойындары: көкпар, бәйге, аударыспақ және басқа дәстүрлі жарыстардың ережелері
Наурыз мерекесін ұлттық ойындарсыз елестету қиын — олар мерекенің атмосферасын дастарханнан кем қалыптастырмайды. Дегенмен көкпар, бәйге немесе аударыспақтың айырмашылығын бәрі бірдей біле бермейді. Төменде осы ойындардың ережелері мен ерекшеліктері берілген.
Көкпар Ең көрерменді ат спорты түрлерінің бірі — көкпар. Бұл — ат үстіндегі командалық ойын, онда қатысушылар серкенің тушасы үшін тартысады. Мұндай туша 70–80 килограмға дейін тартуы мүмкін. Ойынға дәл осы тушаның қолданылуы маңызды, өйткені басқа жануарлардың терісі нәзік болып, тез жыртылып кетуі ықтимал.
Қазақстанда көкпар жарысының ережелері 1949 жылы бекітілді. Сол кезде ойында екі команда қатысады деген тәртіп қабылданған.
1958 жылдан бастап көкпар ипподромдарда өткізіле бастады. Алаң өлшемі қатысушылар санына қарай өзгереді:
- Әр команда 5 адамнан тұрса — 300×100 метр
- 10 адамнан — 500×200 метр
- 15 адамнан — 700×300 метр
- 20 адамнан — 1000×500 метр
Алаңның әр бұрышына қызыл жалаулар ілінеді, ал олардың екі жағынан диаметрі 10 метр болатын шеңберлер сызылады ("отау"). Алаңның ортасында, диаметрі 6 метр шеңбердің дәл ортасына көкпар қойылады. Жарыс басталар сәтте командалар орталық шеңберден тыс тұрады.
Ойын алаңдағы төрешінің белгісімен басталады. Жеребьевка 8–15 минутқа созылады, бұл қатысушылар санына байланысты. Ойыншылардың мақсаты — көкпарды шеңбер ортасынан алып шығып, өз командасының «қазанына» жеткізу. Осыдан кейін ойын қайта басталады. Белгіленген уақыт ішінде ең көп ұпай жинаған команда жеңімпаз атанады.
Көкпар жастардың күшін, төзімділігін, батылдығын, ептілігін, сондай-ақ ат үстінде нық отыру қабілетін дамытады.
Бәйге Ұлттық спорт түрлерінің ішінде бәйге де маңызды орын алады. Бұл — ұзақ қашықтыққа арналған дәстүрлі ат жарысы. Классикалық жарыстардан айырмашылығы — мұнда шешуші рөлді төзімділік атқарады. Қашықтық ондаған километрге дейін жетуі мүмкін, ал жеңімпаз — мәреге бірінші болып жеткен шабандоз.
Шабандозға бүкіл қашықтық бойы аттың күшін дұрыс бөлу маңызды. Бәйгеге жиі жасөспірімдер қатысады, өйткені олардың жеңіл салмағы тұлпарға түсетін жүктемені азайтады.
Кейбір дереккөздерде XV ғасырдың 70-жылдары Керей мен Жәнібек сұлтандар Қазақ хандығын құрған кезде, олар Шу өзенінің жағасында, Тұлпарасаз маңында топтық бәйге ұйымдастырғаны айтылады.
Аударыспақ Аударыспақ — ат үстіндегі күрес түрі. Екі шабандоз бір-бірін ерден аударып түсіруге тырысады, бұл үшін түрлі айла-тәсілдер мен күш қолдану әдістері пайдаланылады. Мұнда тек физикалық басымдық емес, тепе-теңдікті сақтау және атты бақылау да маңызды. Қарсыласын жерге бірінші түсірген спортшы жеңеді.
Қатысушылар үш салмақ дәрежесіне бөлінеді:
- 65 килограмға дейін — жеңіл салмақ
- 65–80 килограмм — орта салмақ
- 80 килограмнан жоғары — ауыр салмақ
Теңге ілу және жамбы ату Дәстүрлі ат ойындарының қатарына теңге ілу мен жамбы ату да жатады. Теңге ілуде шабандоз шауып келе жатып жерден тиын немесе басқа затты іліп алуы керек — бұл ептілік пен икемділікті көрсетеді. Ал жамбы атудың шарты — жылдамдықты бәсеңдетпей, садақпен ілулі нысанаға дәл тию. Екі дисциплина да жоғары үйлесімділік пен шеберлікті талап етеді.
Қыз қуу Қазақ мәдениетінде қыз қуу ерекше орын алады — бұл романтика элементтері бар динамикалық ойын. Алдымен қыз атпен шығып, 10 метр алға ұзап барып старт алады. Одан кейін жігіт өз атымен белгі бойынша қызды қуа жөнеледі.
Жігіт белгіленген қашықтық ішінде қызды қуып жетіп, оның қолынан салбырап тұрған орамалын алуы тиіс. Егер ол үлгермесе, қыз кері қуады және жол бойы жігітті қамшымен жазалауға құқылы.
Жорға жарыс Жорға жарыс — жорға жүрісті аттардың дәстүрлі жарысы. Жорға — аяқтарын жұптап басатын ерекше жүріс, ол қозғалысты бірқалыпты, дерлік «билегендей» етеді. Қарапайым бәйгеден айырмашылығы — мұнда жылдамдықтан гөрі жүрістің тазалығы маңызды: ат шоқыраққа немесе шабысқа ауыспай, бірқалыпты жорғалап жүруі керек.
Қозғалыс қашықтығы әдетте 2–10 метр болады. Шабандоздан атты қажетті қарқын мен біркелкі ырғақта ұстай білу талап етіледі.
Бұған дейін біз бес асықпен айналысатын жастар туралы да жазған едік. Олардың ата-аналары ұлттық спорт түрімен шұғылдана бастағаннан кейінгі оң өзгерістер жайын айтқан.
